ابزار تحريم و زمين‌هاي ناهموار

تعاريف مختلفي از تحريم وارد ادبيات حقوق و روابط بين‌الملل شده است. بطور كلي تحريم اقدام تنبيهي يك يا چند كنشگر بين‌المللي است كه مستقيما يا از طريق سازمان‌هاي بين‌المللي (عمدتا شوراي امنيت) عليه دولت ديگر به اجرا گذاشته مي‌شود. اهداف بسيار گسترده‌اي براي اعمال تحريم ذكر شده است كه از يك اقدام نمادين براي جلب حمايت افكار عمومي ‌كشور تحريم كننده تا تغيير دولت موضوع تحريم را در بر مي‌گيرد.

انتشار متن پيش‌نويس قطعنامه پيشنهادي آلمان، فرانسه و انگليس به شوراي امنيت در خصوص پرونده هسته‌اي ايران، فرصتي به دست داد تا ابعاد مختلف تحريم در كانون توجه كارشناسان ايراني و غيرايراني قرارگيرد. تعاريف مختلفي از تحريم وارد ادبيات حقوق و روابط بين‌الملل شده است. بطور كلي تحريم اقدام تنبيهي يك يا چند كنشگر بين‌المللي است كه مستقيما يا از طريق سازمان‌هاي بين‌المللي (عمدتا شوراي امنيت) عليه دولت ديگر به اجرا گذاشته مي‌شود. اهداف بسيار گسترده‌اي براي اعمال تحريم ذكر شده است كه از يك اقدام نمادين براي جلب حمايت افكار عمومي ‌كشور تحريم كننده تا تغيير دولت موضوع تحريم را در بر مي‌گيرد.

معمولا گفته مي‌شود كه موثرترين و كارآمدترين نوع تحريم، تحريم اقتصادي است. بالدوين با تاليف كتاب دولتمداري اقتصادي به شفاف‌سازي مبحث تحريم‌ها و پيامدهاي آن پرداخته است. بالدوين بر پايه يك روش تحليلي استدلال مي‌كند كه تحميل هزينه‌هاي اقتصادي بر دولت تحريم شونده مي‌بايستي به منزله موفقيت اقدام تحريم‌كنندگان تلقي شود حتي اگر تحميل هزينه موجب تغيير رفتار يا سياست دولت تحريم شونده نگردد. با وجود اين، تحريم‌هاي اقتصادي به عنوان ابزاري براي اعمال فشار و اجبار به كرات مورد استفاده كنشگران بين‌المللي قرار گرفته است.

در فاصله بين 1945 تا پايان جنگ سرد بيش از 107 تحريم يك جانبه و چند جانبه به مورد اجرا گذاشته شده است كه آمريكا در 74 مورد آن شركت نموده است در همين دوره زماني انگلستان در 13 مورد و اتحاد جماهير شوروي 11 بار دست به تحريم زده‌اند. بعد از پايان جنگ سرد تا 1998 براي مقابله با توليد و گسترش تسليحات هسته‌اي، كشورهاي قدرتمند و در راس آنها آمريكا 24 بار به ابزار تحريم توسل جسته‌اند كه از اين ميان تنها در 7 مورد اين تحريم‌ها در متقاعد كردن كشور موضوع تحريم براي انجام مذاكره موثر بوده است و تا سال 1998 تحريم‌هاي مربوط به عدم گسترش تسليحات هسته‌اي تنها در يك مورد يعني پاكستان بر اساس قوانين داخلي آمريكا اعمال شده بود. به رغم اعمال تحريم‌هاي اقتصادي شديد از جانب آمريكا، پاكستان از تلاش‌هاي خود براي تبديل شدن به يك قدرت هسته‌اي، دست برنداشت. در 11 مي ‌1998 دولت هند اعلام كرد 3 سلاح اتمي ‌را منفجر كرده است. 2 روز بعد هند آزمايش 2 بمب ديگر را اعلام كرد. در روز 13 مي رئيس‌جمهور آمريكا بر پايه قوانين داخلي آمريكا مجوز اعمال تحريم عليه هند را صادر كرد. اعمال تحريم‌ها براي هند و پاكستان زيان‌هاي اقتصادي به دنبال آورد و هر دو كشور را به سوي مذاكره و انجام معامله با آمريكا سوق داد. مجموعه فشارهايي كه عليه كره‌شمالي در قالب تحريم‌هاي اقتصادي نيز اعمال شد نتوانست از دستيابي اين كشور به سلاح هسته‌اي جلوگيري نمايد.

اگر هند، پاكستان و كره‌شمالي به‌رغم دشواري‌ها و تحمل هزينه سنگين از سد تحريم‌ها گذشتند و به قدرت اتمي ‌تبديل شدند در مقابل بعضي از كشورها نتوانستند از سد تحريم عبور كنند. تغيير رفتار كشور ليبي در اين مورد قابل توجه مي‌باشد. آمريكا از سال 1986 تحريم‌هاي اقتصادي و نفتي را عليه ليبي به اجرا گذاشت. ليبي در دسامبر 2003 توافق‌هاي محرمانه با انگليس و آمريكا را كه حاكي از چرخش كامل قذافي از سياست‌هاي به اصطلاح خصمانه عليه امپرياليسم و صهيونيسم مي‌باشد علني ساخت. در پي لغو تحريم‌هاي بين‌المللي عليه ليبي شركت‌هاي نفتي آمريكايي پس از وقفه بيست ساله مجددا به ليبي بازگشتند. كشور عراق نيز هزينه‌هاي سنگيني بابت تحريم‌هاي بين‌المللي متحمل شد. پس از تجاوز عراق به كويت در سال 1990 و متعاقب صدور قطعنامه 661 ، شوراي امنيت گسترده‌ترين تحريم‌ها را در تاريخ فعاليت خود عليه يك دولت عضو به مرحله اجرا گذاشت. بررسي نتايج 115 مورد تحريم اعمال شده بعد از جنگ جهاني دوم (دو جانبه و چند جانبه) نشان مي‌دهد كه تحريم عراق از نظر خسارت جاني و مالي، 20 برابر ميانگين تاثير تحريم‌هاي موفق و 3 برابر شديدترين نوع تحريم‌ها بوده و عراق به خاطر وابستگي شديد به فروش نفت ( 95 درصد ارز آن كشور از محل فروش نفت تامين مي‌شد) و واردات مواد غذايي800 درصد از مواد غذايي عراق از خارج وارد مي‌شود) در مقابل تحريم فراگير گسترده بسيار آسيب‌پذير نمود. به‌رغم نتايج فاجعه بار تحريم‌ها براي مردم عراق و قرباني شدن صدها هزار كودك عراقي 5600 هزار)، تحريم نتوانست اهداف مورد نظر آمريكا در زمان مورد انتظار آن كشور را تامين كند، از اين رو تغيير رژيم بعثي از طريق توسل به زور و تحميل جنگ همه جانبه عليه مردم عراق ميسر گرديد.بررسي مختصر سوابق تحريم‌ها نشان مي‌دهد كه هدف از اعمال تحريم به عنوان يك ابزار فشار و اجبار، دستيابي به دستاوردهاي سياسي و تاثيرگذاري (جلوگيري، تغيير، اصلاح و انصراف از يك اقدام) در تصميم كشور تحريم شونده، مي‌باشد.

فرآيند طولاني و پلكاني اعمال تحريم عليه ايران با قطعنامه 1696 شروع شده است. اعضاي دائم شوراي امنيت مشغول چانه‌زني و اصلاح و تعديل پيش‌نويس قطعنامه پيشنهادي 3 كشور اروپايي عليه ايران، مي‌باشند. حسن روحاني به درستي درخواست نموده است ايران بايد از تصويب قطعنامه شوراي امنيت جلوگيري كند هيچ كشوري تاكنون براي فعاليت‌هاي صلح‌آميز هسته‌اي تحريم نشده است. در كنار مقاومت ايران در مقابل تهديدها و اعمال فشارها ديپلماسي ايران تحرك و استعداد و پويايي لازم را براي اعتمادسازي و متقاعد كردن جامعه جهاني به ماهيت صلح‌آميز فعاليت هسته‌اي از خود نشان نداده است. با استفاده از تجارب گذشته مي‌بايستي سياست‌هاي جديد براي اعتمادسازي طراحي و اجرا شود. پرداخت هزينه براي فعاليت هسته‌اي منطبق با ان‌پي‌تي هيچ توجيهي ندارد. آمريكا با درس‌آموزي از عملكردهاي گذشته‌اش، از سياستي پيروي مي‌كند كه بر دو پايه و محور اساسي استوار است؛ اول، جلب حمايت اعضاي دائم شوراي امنيت و ايجاد اجماع جهاني. دوم، معرفي فعاليت هسته‌اي ايران به عنوان تهديدي عليه صلح از طريق شوراي امنيت. براي آمريكا تقويت مباني حقوقي اقدامات آتي‌اش از خود تحريم‌هاي مرحله فعلي اهميت بيشتري دارد.
منبع: اعتمادملی