رتبه ۱۳۲ براى ايران بين ۱۴۶ كشور

شرق: مژگان جمشیدی

شاخص هاى پايدارى محيط زيست كشورها در سال ۲۰۰۵ منتشر شد


با اعلام گزارش دانشگاه كلمبيا از وضعيت محيط زيست كشورهاى جهان، ايران از نظر شاخص هاى پايدارى محيط زيست با قرار گرفتن در انتهاى جداول جهانى رتبه ۱۳۲ را به خود اختصاص داد. در اين جدول كه ۱۴۶ كشور جهان از نظر وضعيت زيست محيطى، اجتماعى و اقتصادى مورد ارزيابى قرار گرفته اند فنلاند، نروژ، اروگوئه، سوئد، ايسلند و كانادا به ترتيب در جايگاه اول تا ششم جهان قرار گرفتند و كشور ايران تنها با كسب ۸/۳۹ امتياز بعد از كشورهايى همچون آنگولا، بوركينافاسو، ويتنام، ليبى، چاد و... در مقام ۱۳۲ جهان قرار گرفت. وضعيت ناپايدار زيست محيطى در ايران همچنين موجب شد تا كشور ايران در رده بندى اى كه بين اين كشورها صورت گرفته در گروه پنجم يا گروه آخر در كنار ۱۶ كشور ديگر قرار گيرد. اين گزارش كه پيش از اين در سال هاى ۲۰۰۱ و ۲۰۰۲ نيز منتشر شده بود بعد از دو سال تاخير براى سومين بار در سال ۲۰۰۵ منتشر و خلاصه آن چندى قبل در مجمع جهانى داووس نيز ارائه شد. كشور ايران كه در سال ۲۰۰۱ در رتبه ۱۰۵ و سال ۲۰۰۲ با يك درجه ارتقا رتبه ۱۰۴ جهان را كسب كرده بود. در سال ۲۰۰۵ با سقوط به انتهاى جدول در جايگاه ۱۳۲ جهان قرار گرفته است.
اين در حالى است كه بسيارى از كشورهاى در حال توسعه آفريقايى، آسيايى و آمريكاى لاتين با ارتقاى شاخص هاى پايدارى محيط زيست در كشور خود موفق شدند در مقايسه با سال هاى قبل در جايگاه بهترى قرار بگيرند. از سوى ديگر رئيس سازمان حفاظت محيط زيست هفته گذشته در حالى كه در همايش دوسالانه انجمن متخصصان ايران سخنرانى مى كرد از اعلام رتبه ايران خوددارى و تنها به بيان جزئيات اين گزارش جهانى پرداخت. شاخص پايدارى محيط زيست، توانايى دولت ها براى حفظ محيط زيست در دهه هاى آينده را نشان مى دهد كه براى سنجش آن ۷۶ مولفه به كار گرفته شده كه ۳۰ متغير دربرگيرنده مسائل اجتماعى، اقتصادى و سياسى است و ۴۰ متغير زيست محيطى است. تنوع زيستى، كيفيت آب و هوا، برنامه كشورها در راستاى كاهش آلودگى آب، هوا، مديريت پسماندها، جنگل، مديريت منابع طبيعى، بهداشت محيط زيست و كاهش گازهاى گلخانه اى و سياستگزارى هاى زيست محيطى از مهمترين اين شاخص ها هستند. در اين گزارش همچنين به نقل از صندوق جهانى حيات وحش فهرستى از كشورهايى كه بيش از ۵۰ درصد مساحت آنها بيابانى و خشك است ارائه شده است كه ايران نيز در زمره اين ۲۱ كشور قرار دارد. اين در حالى است كه كمبود منابع آب و بيابان زايى يكى از مهم ترين عوامل تهديد محيط زيست، زمينه ساز بسيارى از مشكلات اقتصادى، اجتماعى و سياسى است. با اين وجود ايران در بين اين ۲۱ كشور باز هم در رتبه پانزدهم قرار دارد. كشورهايى همچون ناميبيا، قزاقستان، عمان، الجزاير، امارات متحده عربى و موريتانى نيز در اين ليست قرار دارند اما اين كشور ها از نظر شاخص هاى پايدارى محيط زيست باز هم در رتبه هايى بالاتر از ايران قرار دارند به طورى كه ناميبيا در پله ۳۲ جهان، قزاقستان ،۷۸ الجزاير ۹۶ و امارات در رتبه ۱۱۰ قرار دارند.

• توسعه پايدار چشم انداز برنامه چهارم
رئيس سازمان حفاظت محيط زيست صبح ديروز با حضور در چهارمين همايش بهينه سازى مصرف سوخت در بخش ساختمان با اشاره به برنامه سوم توسعه، عملكرد دولت در بخش محيط زيست را مثبت و قابل قبول ارزيابى كرد و گفت: در برنامه چهارم نيز دولت نگرش توسعه پايدار را دنبال مى كند و چشم انداز بسيار خوب و روشنى براى آينده محيط زيست در برنامه چهارم ترسيم شده و اينكه در قانون برنامه چهارم تا اين حد به حفظ محيط زيست اهميت داده شده بسيار استثنايى است. معصومه ابتكار در گفت وگو با «شرق» در پاسخ به اين پرسش كه با وجود چشم انداز هاى مطلوب توسعه پايدار در كشور چرا در مقايسه با ۳ سال قبل محيط زيست ايران در جداول جهانى ۲۷ پله سقوط داشته است، خاطر نشان ساخت: از ۷۶ متغير تعريف شده براى ESI يا شاخص پايدارى محيط زيست كشور ها، ايران در شاخص هاى مرتبط با محيط زيست مثل كاهش آلودگى هوا، مديريت پسماند و كاهش آسيب پذيرى اكوسيستم ها، وضعيت خوبى داشته و رتبه هايى بين ۹۰-۷۰ كسب كرده است ولى در شاخص هاى سياسى، اقتصادى رتبه مورد نظر كسب نشده است. وى افزود: در مورد بعضى متغير ها هم فكر مى كنم سنجش خوبى انجام نشده يا شايد اطلاعات درستى نداشتند مثلاً در شاخص علوم و فناورى قطعاً اشتباه شده است. وى در ادامه افزود: شاخص ESI مى تواند ابزار خوبى براى سياستمداران باشد ولى شاخص عملكرد زيست محيطى نيست چون برايند چند متغير اقتصادى، سياسى و اجتماعى است. به گفته وى اين ارزيابى جهانى چشم انداز آينده هر كشورى را هم ترسيم كرده است، معصومه ابتكار در پاسخ به اين سئوال كه چرا از اعلام رتبه ايران در سخنرانى هفته گذشته خوددارى كرده است گفت: ESI هنوز يك شاخص جا افتاده استاندارد نيست و ممكن است از سال آينده وارد شاخص هاى سازمان ملل شود. به رغم اظهارات معصومه ابتكار اين گزارش در يكى از مهم ترين اجلاس هاى جهانى يعنى مجمع جهانى داووس ارائه و مورد توجه بسيارى از كشور ها قرار گرفت. ابتكار در گفت وگو با شرق گفت: به هر حال ESI براى ما هم يك زنگ خطر است چون محيط زيست ابعاد همه جانبه اى دارد و اگر بخش سياسى، اقتصادى همگام با محيط زيست نباشند قطعاً مشكلات زيست محيطى بيشتر مى شود و شاهد افت شاخص هاى كيفيت دگى در كشور خواهيم شد.

• NGOهاى زيست محيطى ايران بر لبه پرتگاه
آمارهاى جهانى نشان مى دهد كيفيت محيط زيست در ايران در مقايسه با سال ۲۰۰۲ به شدت دچار افت شده است. در اين ارزيابى از وضعيت محيط زيست كشورهاى جهان، اعمال سياست هاى مرتبط با كاهش مصرف انرژى و مديريت محيط زيست و منابع طبيعى و كيفيت قوانين و مقررات زيست محيطى نيز مورد سنجش قرار گرفته است كه ايران از اين نظر پايين ترين رتبه ها را كسب كرده است. طبق آخرين آمار ارائه شده در گزارش بانك جهانى كه در سال گذشته ارائه شد روند تخريب جنگل ها در ايران در ۵۰ سال اخير شدت گرفته است به طورى كه روزانه ۳۴۰ هكتار و در هر سال ۱۲۰ هزار هكتار جنگل در كشور تخريب شده است و همين امر باعث شده تا سطح جنگل هاى كشور به ۱/۷ ميليون هكتار كاهش يابد.
گزارش هاى ديگر حاكى است سالانه ۲۰ ميليون تن فاضلاب تصفيه نشده به آب هاى داخلى، درياى خزر و خليج فارس سرازير مى شود. روزانه بيش از ۴۵ هزار تن زباله در شهر هاى كشور توليد مى شود كه اين رقم به جز توليد زباله در روستاها و بخش صنعت كشور است. در هر سال دو ميليون تن خاك دچار فرسايش مى شود. هر سال حدود ۲/۱ ميليون بشكه نفت معادل ۱۶۰ هزار تن در آب هاى خليج فارس وارد مى شود و روزانه نيز حدود ۶/۲ ميليون بشكه آب مخلوط با نفت خام به دريا مى ريزد. ۵۰ درصد پستانداران و ۲۰ درصد پرندگان ايران در معرض تهديد و انقراض قرار دارند و جمعيت حيات وحش حتى در پارك هاى ملى به شدت كاهش يافته است. نزديك به ۱۶۳ رودخانه آلوده در كشور شناسايى شده كه ۷۰-۶۰ رودخانه بيشترين آلودگى را دارند. آلودگى هوا و حوادث رانندگى هر سال ۴۰۰ ميليارد تومان به اقتصاد كشور خسارت مى زند و ۹۲ درصد از بيماران ريوى و ۲۰ درصد از بيماران قلبى به دليل آلودگى هواى شهرها به اين بيمارى ها مبتلا شده اند و سهم ايران در انتشار گازهاى گلخانه اى جهان دو درصد اعلام شده است كه با اين وجود باز هم ايران در پيوستن به پروتكل كيوتو همچنان ممانعت مى كند. گزارش مشترك دانشگاه كلمبيا و بل آمريكا از شاخص هاى پايدارى محيط زيست در كشورهاى جهان به خوبى افت كيفيت محيط زيست در ايران را نشان داده است به طورى كه ايران در سال ۲۰۰۲ موفق به كسب ۵/۴۴ امتياز شد اما در سال ۲۰۰۵ اين امتياز به ۸/۳۹ امتياز كاهش يافت تا نشان دهد كه سياست هاى به كار گرفته شده براى كاهش مصرف انرژى ارتقاى سطح دگى و بهبود وضعيت زيست محيطى نه تنها پيشرفت نداشته كه با چالش هم مواجه شده است. اما اين روند نگران كننده حتى تشكل هاى زيست محيطى و جامعه مدنى ايران را هم برنتافته است به طورى كه همايش دو روزه شبكه زيست محيطى تهران كه قرار بود از روز شنبه آغاز به كار كند به دليل غيبت ۹۰ درصد اعضاى تشكل هاى زيست محيطى تهران لغو شد. اين همايش كه قرار بود از ساعت ۳۰/۸ دقيقه صبح آغاز به كار كند و در حالى كه مديركل محيط زيست استان تهران، مديركل دفتر مشاركت هاى مردمى سازمان حفاظت محيط زيست و سه نفر از اعضاى هيات علمى دانشگاه تهران حضور يافته بودند بعد از ۵/۱ ساعت انتظار به دليل عدم حضور نمايندگان NGO هاى تهران لغو شد.