غنيسازي در خاك روسيه؟
Tue, Dec 13, 2005 - سه شنبه ۲۲ آذر ۱۳۸۴
برنامه هسته اي جمهوري اسلامي ايران در سالهاي اخير به يكي از بحثبرانگيزترين مسائل بينالمللي تبديل شده است. شرايط جغرافيايي انحصاري ايران در يكي از مهمترين مناطق استراتژيك جهان، به ويژه در شرايط پس از 11 سپتامبر 2001، بر ابعاد گوناگون اين مسأله اهميت بيشتري بخشيده است. گسترش بياعتمادي نسبت به اهداف اين برنامه براي مخالفان سرسخت جمهوري اسلامي ايران مجال مناسبي را فراهم آورده تا در سطح منطقه و جهان براي پيگيري اهداف خود بر تنشهاي مربوط به اين موضوع بيافزايند. همكاري ايران با آژانس بينالمللي انرژي هستهاي ابزار مناسبي براي دفع تهديدات ناشي از اين اقدامات بوده است.
بر اساس تشديد فشارهاي تبليغاتي آمريكا و اسرائيل در مورد برنامه هستهاي ايران در سالهاي اخير، تلاش بيشتري از سوي قدرتهاي بزرگ اروپايي (فرانسه، انگليس، آلمان) انجام گرفته، تا با انجام مذاكرات سازنده با ايران فضاي همكاري پرمنفعت اقتصادي با ايران را تداوم و تأمين بخشند. اجراي برنامههاي هستهاي ايران به دنبال امتناع قدرتهاي غربي و براساس تحول در سياست خارجي روسيه، از سال 1374، (1995) به روند گسترش روابط فني- نظامي دو كشور عينيت بخشيده است. به دنبال دگرگوني در سياست خارجي غربگراي روسيه كه عملكرد «يلتسين- كوزيروف» انعكاس يافته بود، روسيه سياست «نگاه به شرق» و تأكيد بر توسعه روابط با كشورهاي آسيايي به ويژه خاورميانهاي را مورد توجه قرار داد.(1) سياستي كه تحت عنوان «اوراسياگرايي جديد» از آن ياد ميشود و ريشه در تاريخ و تمدن اين كشور دارد.
همكاري هستهاي روسيه با ايران در شرايطي تكوين يافت و رو به گسترش نهاد كه روسيه بهبود گسترش سياست خارجي خود در برابر كشورهاي آسيايي را مورد تأكيد قرار داد.
با در نظر گرفتن مسلمانان ساكن در روسيه كه حدود 20 ميليون نفر برآورد شدهاند و بيش از 20 ميليون مسلمان كه در آسياي مركزي و قفقاز زندگي ميكنند، اهميت روابط با كشورهاي اسلامي پيش از پيش مورد توجه مقامات روسيه قرار گرفته است.(2) جمهوري اسلامي در تنظيم اين رابطه در سالهاي گذشته نقش مؤثري را به نمايش گذاشته است، به ويژه در دوراني كه رياست سازمان كنفرانس اسلامي را عهدهدار بود. در اين دوران جنگ در چچن با مواضع بسيار مهمي براي روسيه از سوي ايران مواجه بود.
ايران و روسيه از ظرفيتهاي قابل توجهي براي توسعه روابط همهجانبه برخوردارند، ولي به درستي از آن استفاده نشده است.(3) علايق دو كشور بيشتر در زمينههاي نظامي، سياسي و امنيتي مورد توجه قرار گرفته، در حالي كه در ابعاد اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي نيز شرايط بسيار مناسبي براي توسعه روابط دو كشور وجود دارد. به دليل بافت نخبگان فكري و اجرايي در ايران اين ظرفيتها اساساً مورد توجه لازم قرار نداشته است. پس از فروپاشي شوروي در كنار اشتراك منافع ايران و روسيه، زمينههاي قابل توجهي از رقابت و تعارض نيز وجود داشته است. به ويژه در مورد مسيرهاي ارتباطي گوناگون از آسياي مركزي و قفقاز، مناطقي كه اصولاً در خشكي محصور شدهاند، رقابتهاي جدي ميان دو كشور وجود داشته است.
در كنار اين مسأله، نقش دو كشور در تأمين انرژي (گاز و نفت) در آسيا نيز از حساسيت ويژهاي برخوردار است، هر دو كشور از توليدكنندگان عمده انرژي در جهان و به ويژه در آسيا هستند. قدرتهاي شمال آسيا و نياز روزافزون آنان به اين موارد حياتي به طور جدي روابط كشور را در بازارهاي انرژي آسيا تحت تأثير قرار ميدهد. مسيرهاي انتقال انرژي يكي از زمينههاي مهم رقابت ايران و روسيه را در غرب آسيا فراهم ميآورد، كه در طول سالهاي پس از فروپاشي، به تحولات چشمگيري در اين منطقه منجر شده است. دو كشور در عرصه درياي خزر هم با رقابتهاي قابل توجهي سياستهاي خود را شكل دادهاند.
هر چند درياي مازندران به عنوان «درياي ايران و شوروي» در دوران اتحاد شوروي خوانده شده بود ولي اتحاد شوروي هيچگاه اين چارچوب حقوقي را در اجرا نپذيرفت و بهرهبرداري اصلي از اين درياچه توسط آنها صورت ميگرفت. در پي فروپاشي اتحاد شوروي و تشكيل كشورهاي مستقل در پيرامون اين درياچه، مسأله حقوق و تكاليف كشورهاي ساحلي در ابعاد جديدي در ميان 5 كشور ساحلي مطرح گرديد. هر چند ايران و روسيه ابتدا در رژيم مشاع و استفاده همگاني از درياچه دفاع كردند، ولي به زودي در برابر فشارهاي ناشي از نفوذهاي خارجي به ويژه آمريكا و كشورهاي اروپايي (با تأكيد بر انگليس) تقسيم منابع زير دريا از سوي روسيه و همسايگان ساحلي آن دنبال شد و ايران در مواضع خود تنها ماند. چهار كشور ساحلي مسائل مبتلا به بسياري را براي مذاكره و چانهزني در پيش روي داشتند، و ايران را در برابر اقدامات خود قرار دادند. اين مذاكرات ايران را در برابر تركمنستان و آذربايجان براي حصول توافق نهايي قرار داد كه تشريح فرصت ديگري را ميطلبد.
در شرايط رقابتهاي گوناگون كه ميان ايران و روسيه وجود دارد، بيترديد زمينههاي بسيار مهمي براي تشريك مساعي و همكاري سازنده در كشور به چشم ميخورد. آيا در چنين وضعيتي ميتوان پيشنهاد مطرح شده در مورد ادامه غنيسازي در خاك روسيه را در چارچوب منافع ايران و تأمين حس حاكميتهاي آن و دسترسي به تكنولوژي هستهاي تلقي كرد؟ تاريخ بينالملل به ويژه ايران و روسيه به خوبي نشان ميدهد، همه كشورها در تنظيم روابط خارجي خود با ديگران در پي تأمين منافع خود حركت ميكنند. انتقال بخشي از غنيسازي در خاك روسيه نميتواند با اهداف اعلام شده در پيشبرد برنامه هستهاي ايران سازگاري داشته باشد. اين اقدام تنها به ايجاد برتري بيشتر و توان معامله بالاتر براي روسيه در تعامل با ايران منجر خواهد شد.
منافع ملي ما ايجاب ميكند، همان گونه كه تاكنون مقامات عاليرتبه كشور از پذيرش اين پيشنهاد سرباز زدهاند، براساس منافع ملي و مصالح عمومي ايران غنيسازي براي كسب اعتماد جهاني براي مدت مشخص به تعليق درآيد و از سپردن اختيار تصميمگيري در اين حوزه به بيگانگان پرهيز شود، كه:
هر كه ناموخت از گذشت روزگار هيچ نياموزد زهيچ آموزگار.
1-براي اطلاع بيشتر ر.ك: الهه كولايي- سياست و حكومت در فدراسيون روسيه، تهران، دفتر مطالعات سياسي و بينالمللي وزارت امور خارجه، 1376
2-براي اطلاع بيشتر ر.ك: الهه كولايي، سياست و حكومت در آسياي مركزي، تهران، انتشارات سمت، 1376
3-براي نمونه ر. ك: الهه كولايي، اتحاد شوروي و انقلاب اسلامي، تهران: مركز اسناد انقلاب اسلامي، 1378
منبع: سایت امروز