2 میلیون بمب متحرک آلوده

زيان فرسودگى خودروها وغفلت ما

اشاره: طرح جايگزينى خودروهاى فرسوده زمانى در دستور كار نهادهاى تصميم گير كشور قرار گرفت كه ترافيك در حد فعلى نبود و توليد خودرو هم حتى يك سوم رقمهاى فعلى را شامل نمى شد.


سال ۱۳۷۹ ، بحث جايگزينى خودروهاى فرسوده يكبار تا مرحله اجرايى شدن پيش رفت و پس از بررسى كميته اى چهار جانبه با شركت نمايندگان سازمان مديريت و برنامه ريزى ، وزارت صنايع ومعادن ، سازمان محيط زيست ووزارت كشور با امضاى موسوى لارى براى رئيس جمهور ارسال شد. اما پس از اسفندهمان سال اين بحث بسيار حياتى درگير مشكلات ادارى شد وامروز پس از ۴ سال از آن تاريخ تنها ۱۰ هزار خودرو(يعنى كمتر از ۲ هزارم خودروهاى موجود در كشور) از رده خارج شده است. اصولاً آيا با اين روند بسيار كند، اميدى به جايگزينى خودروهاى فرسوده هست؟
< ورودى ۲‎/۶ ميليون، خروجى ۱۰ هزار!
اصولاً طرح جايگزينى خودروهاى فرسوده براى همان سال۱۳۷۹ نيز طرحى ديرهنگام بود چرا كه كاهش توليد خودرو طى دهه ۶۰ و نيمه اول دهه ۷۰ از يكسو و توقف واردات خودرو از سوى ديگر سبب شده بود تا متوسط عمر ناوگان سوارى وخودروى خدماتى كشور به شدت افزايش يابد اما تعجب آور آنكه همين حركت ديرهنگام نيز ۴ سال با توقف كامل روبه رو شد.اكنون دوباره با تزريق مقدارى بودجه سعى شده تا «چرخهاى طرح» به حركت درآيد اما آيا بررسى شده كه طى همين ۴ سال اسفند ۷۹ تا زمستان۸۳ چه مقدار خودرو وارد گردونه ترافيك كشور شده است؟
بررسى ها نشان مى دهد كه تنها طى سالهاى ۸۰ ، ۸۱ ، ۸۲ و امسال در مجموع ۲‎/۶ ميليون دستگاه خودرو در كشور توليد و وارد شبكه حمل و نقل شده حال آنكه طى اين مدت تنها ۱۰ هزار خودروى فرسوده از گردونه خارج شده است. بنابراين مى توان تصور كرد كه چه شكافى طى اين سالها ايجاد شده و طرح مذكور چه ميزان از اهداف خود به دور افتاده است.
< 2 ميليون خودروى فرسوده تا پايان برنامه چهارم
اگر بخواهيم خودروهاى فرسوده بالاى عمر ۲۰ سال را از چرخه ترافيك حذف كنيم فقط يك راه در پيش رو است آن هم خروج سالانه ۴۰۰ هزار خودرو به گونه اى كه تا پايان برنامه چهارم (۸۸ ـ ۱۳۸۴) دو ميليون خودروى فرسوده (مطابق با تعريف دولت خودروهاى مدل ۱۳۵۲ (۴ سيلندر) و غير شخصى مدل ۱۳۶۵) از رده خارج شود. اما آيا مى توان به اين هدف بزرگ رسيد؟
< 7۱‎/ ميليون خودروى بالاى ۲۰ سال در ايران تردد مى كند
هم اكنون ۱‎/۷ ميليون خودرو با عمر بالاى ۲۰ سال در كشور تردد مى كنند كه اين رقم براى خودروهاى بالاى ۲۵ سال ۱‎/۲ ميليون دستگاه و براى بالاى ۳۰ سال ۱۰۸ هزار دستگاه است. ناگفته پيداست كه حتى محكم ترين، بادوام ترين و مجهز ترين خودروها پس از ۲۵ سال توان ادامه حيات ندارند(مگر در موراد بسيار محدود كه خودرو مورد استفاده قرار نگرفته ) بطور مثال بنز مدل ۴۵۰ توليد ۱۹۷۷ آلمان كه از بدنه اى بسيار محكم و تجهيزات كافى برخوردار است اكنون به دليل ساختار موتور به اندازه اى آلاينده و پرمصرف است كه نمى توان آن را به اصطلاح «سرپا» نگاه داشت و بازسازى موتور آن نيز به دليل هزينه هاى بسيار سنگين غيراقتصادى است. اكنون تصور كنيد كه خودروهاى متوسط اروپايى و ايرانى چه وضعيتى پيدا مى كنند مثلاًخودروهايى نظير پيكان، فيات، فورد، هيلمن، رنو... كه نه اتاق و سيستم تعليق قابل اعتمادى دارند و نه موتور قابل اتكا.
اين قبيل خودروها به دليل نقص فنى سبب بالارفتن هزينه هاى اقتصادى كشور بويژه مصرف سوخت وآلايندگى شده و آمار تصادفات وتلفات جاده اى را افزايش مى دهند.
< زيان خودروهاى فرسوده
خودروهاى فرسوده دركشور ۲ نوع ضربه به مردم وارد مى كنند. ضربه اول مشكلات زيست محيطى نظير آلودگى شهرها ، آلودگى صوتى و زشت كردن چهره كلان شهرهاى كشور است. اين مقوله داراى اهميت بسيار زيادى است كه پرداختن به آن در حوصله يك گزارش اقتصادى نيست اما كافى است كه به چهره هاى گرفته اطرافيان و كودكان خود نگاه كنيم تا دريابيم كه آلودگى هوا چه به روز ايرانيان آورده است. اما ضربه دوم خودروهاى فرسوده، ضربه اقتصادى است. اين ضربات را مى توان به شكل زير طبقه بندى كرد:
<۱ـ افزايش مصرف بنزين
يك بررسى اجمالى نشان مى دهد كه مصرف سوخت خودروهاى ايرانى در هر ۱۰۰كيلومتر ۱‎/۵ برابر متوسط جهانى است . اين رقم براى خودروهاى ۳۰سال به بالا به حدود ۳ برابر مى رسد. تنها از رده خارج كردن ۱۰۸ هزار خودروى بالاى ۳۰سال سبب روزانه يك ميليون ليتر كاهش مصرف بنزين كشور مى شود (براساس محاسبات سازمان گسترش و نوسازى صنايع) اما جايگزينى خودروهاى بالاى ۲۰سال مى تواند به كلى واردات بنزين رامتوقف كندو سالى ۲‎/۵ ميليارد دلار صرفه جويى براى كشور به بار بياورد.
در حال حاضر براساس آمارهاى ارائه شده توسط سازمان بهينه سازى مصرف سوخت متوسط مصرف بنزين هرخودروى ايرانى در روز ۱۰‎/۷ ليتر است حال آن كه اين رقم براى انگليس و آلمان ۳‎/۵ ليتر و براى ژاپن تنها ۲‎/۵ ليتر است . به عبارت ديگر كشورهايى كه درآمد سرانه اى معادل ۲۵ تا ۳۰هزار دلار دارند ۲۵درصد ما (به عنوان ملتى با درآمد سرانه حدود ۲هزار دلار) بنزين مصرف مى كنند. البته مصرف بالاى بنزين درايران تنها به فرسودگى خودروها باز نمى گردد بلكه علل ديگرى مانند پيمايش زياد خودروها ، كيفيت پايين موتور خودروهاى جديد و نوع سوخت مصرفى دارند اما بى شك سهم ۱‎/۷ ميليون خودروى بالاى ۲۰ سال (كه عمدتاً ساخت داخل بوده و از همان ابتدا نيز پرمصرف محسوب مى شوند) دراين مسأله بى تأثير نيست.
درحال حاضر سالانه ۱۳ ميليارد دلار بنزين مصرف مى كنيم كه اين رقم اصلاً درحد واندازه يك كشور جهان سومى با درآمد سرانه متوسط نيست و خارج كردن خودروهاى فرسوده اولين گام جدى براى تغيير اين روند است .
< 2ـ واردات و مصرف قطعات
خودروهاى توليدى شركتها پس از ۱۰ سال به «قطعه خوارى» مى افتند به همين دليل در غرب خودروها بندرت عمرى بيش از ۷ تا ۱۰ سال دارند اماعادت ايرانى ها به نگهدارى خودرو (البته بخشى به دليل ناتوانى اقتصادى ) سبب شده كه شاهد حركت ۳‎/۲ ميليون خودروى با عمر بالاى ۱۰سال در كشور باشيم .اين خودروها سبب ميلياردها دلار خروج ارز از كشور در سال مى شود تا اين خودروها سرپا بمانند و اين امر به نوعى هدر رفتن منابع مالى است.
< 3ـ كاهش سرعت حمل ونقل
خودروهاى فرسوده اعم از سوارى و كار طبيعتاً سرعت و دقت خودروهاى جديدتر را ندارندواين امر سبب كندى كشش در جاده ها و براى خودروهاى عمومى و كاميون سبب اتلاف وقت مردم مى شود. به گفته مقامات، وزارت صنايع و معادن در حال حاضر ۳۷هزار كاميون كاملاً فرسوده در كشور تردد مى كنند كه اين رقم در ۳ سال آينده به ۱۶۱ هزار دستگاه خواهد رسيد. اين مسأله سبب خواهدشد تا سرعت رسيدن «بارها» به مقصد كاهش يابد. نكته اى كه قبلاً توسط وزير راه و ترابرى سابق اعلام و عامل اصلى گرانى ميوه ذكر شده بود.
< آخرين وضعيت خودروهاى فرسوده در ايران
آخرين آمارهاى ارائه شده (چنانكه گفته شد) نشان مى دهد كه در ۱۰۸هزار خودروى بالاى ۳۰ سال، ۱‎/۲ ميليون خودروى بالاى ۲۵ سال و ۱‎/۷ ميليون خودروى بالاى ۲۰ سال است.
همچنين از حدود ۶ ميليون خودروى كشور ۳‎/۲ ميليون خودرو مطابق با معيارهاى اروپايى فرسوده محسوب مى شوند چرا كه عمرى بالاى ۱۰ سال دارند.
< آيا جايگزينى خودروهاى فرسوده با اين روش امكانپذير است؟
مطابق با تعاريف ارائه شده در مصوبه دولت، ۲ ميليون خودرو تا سال ۱۳۸۸ فرسوده محسوب مى شوند و جمع آورى اين تعداد خودرو حداقل نياز به ۳ هزارميلياردتومان اعتبار دارد.
اين درحالى است كه متوسط قيمت هر خودروى بالاى ۲۰ سال را ۱‎/۵ ميليون تومان حساب كنيم حال آنكه «قيمت بازار» بسيارى از اين خودرو ها بين ۲تا ۳ ميليون تومان است و شايد تنها ۱۰۸ هزار خودروى بالاى ۳۰ سال را بتوان با اين ارقام از رده خارج كرد.
اما با اين روند يعنى اختصاص ۳۰ ميلياردتومان تخفيف بازرگانى براى خودروسازان حداقل به ۱۰۰ سال زمان براى جايگزينى خودروهاى فرسوده نياز است.
از نظر تعداد جايگزينى نيز اگر بخواهيم با همين سرعت كار را ادامه دهيم به همين مقدار زمان نياز داريم چرا كه اگر دو شركت ايران خودرو و سايپا با اعتبارات دولتى بتوانند ۲۰ هزار خودرو را از رده خارج كنند و از آن طرف ۱۰ هزار خودرو را نيز در ۹ ماه اول سال از رده خارج كرده اند، مى توان اميدوار بود كه حداكثر ۳۰ هزار خودرو در سال ۸۳ از رده خارج شود كه اين رقم حدود ۱‎/۵ درصد كل خودروهاى فرسوده خواهد بود. بنابراين با اين آمارها، مى توان به جرأت گفت كه طرح جايگزينى خودروهاى فرسوده پيشرفتى نداشته است.
< نمى توان حتى سرعت رشد خودروهاى فرسوده را گرفت
با ضرب آهنگ فعلى ظرف ۵ سال خودروهاى فرسوده بالاى ۲۰ سال از ۱‎/۷ ميليون دستگاه فعلى به ۲ ميليون دستگاه در سال ۱۳۸۸ و ۲‎/۵ ميليون دستگاه در سال ۱۳۹۲ مى رسد. به عبارتى تعداد خودروهاى فرسوده سالانه ۱۰۰ هزار دستگاه افزوده مى شود. يعنى اگر بخواهيم تنها سرعت افزايش خودروهاى فرسوده را كم كنيم بايد ۱۰۰ هزار دستگاه خودرو را در سال از رده خارج كنيم.
< چه بايد كرد؟

اما براى مبارزه با اين معضل چه مى توان كرد؟
مبارزه با هر معضلى امكانپذير است به شرط آنكه عزم مسؤولان جدى باشد. در غير اين صورت حتى كوچكترين معضلات را هم نمى توان از سرراه برداشت. خودروهاى فرسوده با مصرف سوخت ۱۷ تا ۲۰ ليتر در هر ۱۰۰كيلومتر، اكنون ديگر معضل نيستند بلكه «بحران زا» هستند. واردات بنزين طى ۳ سال از ۶۰۰ ميليون دلار به ۲ ميليارددلار يعنى ۱۷۰۰ ميلياردتومان رسيده است.
پس بودجه كافى براى جايگزينى اين خودروها داريم فقط بايد يك جابه جايى انجام شود يعنى به جاى آنكه اين پول در سال ۸۳ صرف واردات بنزين شود در انتهاى سال ۸۲ صرف خارج ساختن خودروهاى پرمصرف مى شد.
راه حل مسأله به نظر مشكل مى آيد اما در واقع ساده است. بايد «نگاه» تغيير كند. ۱‎/۷ ميليون خودرو به طور متوسط روزانه ۱۰‎/۵ ليتر بنزين مصرف مى كنند اگر اين خودروها كه مصرفى در حدود ۱۷ليتر در ۱۰۰كيلومتر دارند جاى خود را به خودروهاى با موتور ۱۳۰۰ تا ۱۶۰۰ بدهند كه مصرفى بين ۶ تا ۷ ليتر در هر كيلومتر دارند، مصرف روزانه اين خودروها به ۴ليتر در روز كاهش مى يابد. اين حركت سبب كاهش مصرف روزانه بنزين و در نتيجه كاهش واردات بنزين از ۲۳ميليون ليتر در روز به ۱۰ ميليون ليتر مى شود.
< راه ديگر استفاده از اهرم واردات است
در حال حاضر واردات خودرو تقريباً متوقف است چرا كه تعرفه هاى ۱۳۰ تا ۱۷۰ درصدى وارد كردن هر خودرويى را ناممكن مى كند. اما اگر دولت مصوبه اى را كه درباره تخفيف واردات به خودروسازان در ازاى خروج خودروى فرسوده داده و به واردكنندگان حقيقى و حقوقى خودرو تسرى دهد مى توان از اين راه به ميزان نامحدودى خودرو از رده خارج كرد.
به طور مثال دولت مقرر كند كه افرادى كه به ازاى هر دستگاه خودرو ۴ خودروى فرسوده را از رده خارج كنند از تخفيف۵۰درصدى در سود بازرگانى برخوردار مى شوند. اين امر سبب مى شود كه ظرف ۲سال با واردات ۵۰۰هزار خودرو، كلاً پرونده خودروهاى فرسوده جمع شود و عمر ناوگان سوارى ناگهان به نصف كاهش يابد. اين حركت هيچ زيانى را متوجه توليدكنندگان داخلى نيز نمى كند چرا كه خروج ۲ميليون خودرو ۱‎/۵ ميليون بازار جديد نيز براى آنها خلق مى كند. به نظر مى رسد اين راه عملى ترين راه باشد.
< يك راه حل ديگر
اما راه حل سوم علمى ترين راه و راهى است كه دنيا طراحى كرده است.
اگر قيمت بنزين به جاى قيمت فعلى آن قيمتى معادل «قيمتهاى منطقه اى» داشت راننده خودرو به صورت اتوماتيك به دنبال كنار گذاشتن خودروى قديمى خود مى رفت چرا كه نگهدارى خودروهاى پرمصرف تنها در شرايط فعلى امكانپذير است. حال آنكه در اروپا، آسياى شرقى، آمريكاى جنوبى و شمالى حتى آفريقا نگهدارى خودروى پرمصرف تقريباً غيرممكن است.
به طور مثال در تركيه بنزين ليترى ۱۰۰۰تومان مجالى به افراد نمى دهد كه خودروى كهنه خود را نگهدارى كنند و يا در فرانسه و انگليس افراد از خودروهاى كاملاً كم مصرف جديد استفاده مى كنند و خودروى قديمى نيز تنها در صورتى مورد استفاده قرار مى گيرد كه مصرفى بسيار كم داشته باشد. در بسيارى موارد خودروهاى قديمى در اروپا از رده خارج نمى شوند اما به دليل بالا بودن مصرف آنها عملاً به جز موارد ضرورى خودرو مورد استفاده قرار نمى گيرد.همچنين در صورتى كه هر خودرويى نتواند برگه معاينه فنى را اخذ كند بايد فرسوده تلقى شود حال اين خودرو ۱۰سال عمر داشته باشد يا ۳۰سال. در اين صورت نيز به سرعت خيابانهاى شهرها خالى از خودروهاى آلوده و داراى نقص فنى مى شود.
< سخن آخر
طرح خروج خودروهاى فرسوده در حال حاضر گرفتار بوروكراسى سنگين و كم تحرك ادارى افتاده و حتى گشايشهاى اخير نيز اميدواركننده نيست.
عقب نشينى دستگاههاى دولتى و انتظامى در ابتداى آذرماه نيز (كه بايد جلوى حركت اين خودروها گرفته مى شد) چشم انداز مقابل را تيره مى كند اما مى توان هنوز اميدوار بود. خروج خودروهاى فرسوده در كشورهاى توسعه يافته حركتى اتوماتيك، تدريجى و دائمى است، اما در ايران به دليل شرايط خاص جامعه و ارزانى قيمت سوخت بارى تحميل شده به دولت است و دولت نمى تواند در اين زمينه خود را كنار بكشد. چراكه حداقل زيان آن تشديد واردات بنزين است.
منبع: روزنامه ایران