-و همسرآزاری: سیکل معیوب
یکشنبه 18 بهمن 1383
سازمان پزشكي قانوني از جمله مراكزي است كه در رابطه با آسيبهاي اجتماعي و شناسايي نوع آسيب وآزار وارده به افراد در سطح جامعه فعاليت دارد. اين سازمان داراي قسمتهاي مختلفي است. از جمله اين قسمتها بخش روانپزشكي سازمان پزشكي قانوني است كه با استفاده از روشهاي روانشناختي و روانكاوي بسياري از آسيبها و آزارها را شناسايي ميكند. موضوع اين گزارش اختصاصي در رابطه با آزاري و همسر آزاري است به همين بهانه به سراغ دكتر سيدمهدي صابري، روانپزشك و سرپرست بخش روانپزشكي سازمان پزشكي قانوني رفتهايم و در اين رابطه سوالاتي از وي كردهايم كه مي خوانيد:
آزار ان و همسر از ديدگاه پزشكي قانوني چيست و به چند دسته تقسيم ميشود؟
پديده همسر آزاري، پديدهيي است كه در جهان تحت عنوان Spouse abuse شناخته شده است. عمدهترين وجه همسر آزاري، Wife abuse است يعني آزاري كه در خانه از شوهر خود ميبيند. علت اهميت مساله همسرآزاري اين است كه اين نوع آزار در چارچوب خانواده و يك محيط بسته صورت ميگيرد و خيليها از آن مطلع نميشوند. اني هم كه مورد آزار قرار مي گيرند معمولا سعي مي كنند از بيان آزار خود اجتناب كنند چون تصور ميكنند با بيان اين موضوع و درز آن به خارج از محيط خانه، انسجام خانوادگي از بين ميرود. زماني اين آزارها توسط ان بيان ميشود كه از اذيت و آزار به ستوه آمده باشد و ديگر نتواند اين آزارها را تحمل كند.
بحث همسر آزاري يا به عبارت كليتر آزاري به سه دسته تقسيم ميشود.
الف( همسر آزاري فيزيكي: منظور از اين نوع آزار، ايراد ضرباتي توسط شوهر به همسر خود است. اين ضربات در دعواهاي بين و شوهر به وارد ميشود. معمولا چون مردان از لحاظ فيزيكي نسبت به ان برتريهايي دارند، آنها را مورد ضرب و شتم قرار ميدهند. اين آزارها ميتواند منجر به كبودي، در رفتگي، شكستگي و حتي نقاعضو در نقاط مختلف بدن بشود.هرچه طبقه اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي پايينتر باشد، تناسبات خانوادگي به همخورده باشد، فاصله طبقاتي، عقيدتي، تحصيلي بين وشوهر زياد باشد، اختلالات روحي، رواني، اعتياد به مواد مخدر و مشروبات الكلي در هر يك از زوجين وجود داشته باشد،امكان نزاع و درگيري بين و مرد در محيط خانواده افزايش مييابد در نتيجه درصد همسر آزاري بيشتر خواهد بود.
ب( همسر آزاري رواني: عبارت از مجموعه سوءرفتارها و سوء معاشرتهاي مرد است كه باعث آزار شده و او را از محيط خانه و دگي اشويي دلسرد كند. بعضي از مردان با تحقير، بهانهتراشي، قهركردنهاي بيدليل، ترك منزل به مدت طولاني،معاشرت با افرادي كه مطلوب خانواده و همسر نيستند به روان و روح لطمه ميند و باعث آزار روحي او مي شوند. بطوري كه احساس بيكفايتي ميكند و اعتمادبهنفسش پايين ميآيد. ان آزارديده ممكن است دچار افسردگي،اضطراب و به صورت شايع دچار دردهاي بدني شوند. دردهاي پراكنده بدني، سردرد،كمردرد، دردهاي قلبي، علايم اضطرابي كه در فيزيك بدنيشان ايجاد مشكل مي كند مانند تپش قلب،گرگرفتگي، سرشدن يا بيحس شدن دستوپا، گزگز و مورمور اندامها، احساس تهوع و سرگيجه و مواردي از اين قبيل در ان مي تواند منشا همسرآزاري رواني داشته باشد. معمولا علايم همسر آزاري روحي با بررسيهاي پزشكي به نتيجهيي نميرسد. بررسيهاي روانپزشكي است كه ميتواند منشا اين مشكلات كه همانا آزارهاي رواني توسط همسر اوست را تعيين كند. براي مثال مردي دير به خانه ميآيد و همسر او از اين بابت ناراحت است وقتي هم كه مرد اعتراض ميكند مرد با او قهر ميكند. يا ي از شوهرش درخواست سفر يا گردش و حتي خريد ميكند و با بيتوجهي او همراه ميشود. بيان اين مطالب به روانپزشك در وهله اول بسيار مشكل است چرا كه بر اساس يك فضاي فرهنگي اشتباه بسياري از ان اين نوع كارها را حق شوهرشان ميدانند.
اينجاست كه روانپزشك با شنيدن جملاتي چون «من از ديرآمدن شوهرم ناراحتم» و «شوهرم به من اهميت نميدهد» و علايمي چون افسردگي، اضطراب، دردهاي روانتني كه ان با آن مواجه ميشوند پي به آزار توسط شوهرميبرد و بررسيهاي بيشتري انجام ميدهد.
البته عمدتا آزارهاي فيزيكي و رواني با هم انجام ميشود. مردي كه همسر خود را كتك ميد رفتارهاي آزارنده رواني هم دارد.
ج( سوء استفادهها و آزارهاي جنسي: همانطور كه اطلاع داريد، تجارت ان بعد از تجارت اسلحه و مواد مخدر سومين تجارت سودآورد جهان است. در بسياري از كشورها حتي كشورهاي مترقي و پيشرفته با مثل يك كالا كه مي تواند تجارت شود برخورد ميشود. اما در بعضي كشورها به شكل امروزپسند درآمده است. به عنوان مثال براي تبليغ يك كالا از يك با گريمينگ و آرايش خاص در كنار كالا استفاده ميكنند و در اين تبليغات هيچ تناسبي بين و كالا وجود ندارد و ميبايست براي جذب مشتري از حركات اغواكننده وعشوهگرانه براي تبليغ استفاده كند. اين عمل يك نوع استفاده ابزاري از است و آنقدر شكل روزمرگي پيدا كرده كه شايد از ديدگاه بسياري افراد سوءاستفاده از موجوديت محسوب نشود. بدترين وجه آزاري استفاده تجاري از به منظور ارضاي تمايلات جنسي است كه در بسياري از كشورها اين نوع خريدو فروش صورت ميگيرد. طبيعتا كساني كه اين ان را ميخرند انواع و اقسام آزارهاي جنسي را روي آنها اعمال ميكنند. مشاهده شده است كه در كشورهاي ؤروتمند منطقه و حوزه خليجفارس دختران كم سن و سال كه تازه به سن بلوغ رسيدهاند براي عيش وعشرت انتخاب شده و خريداري مي
شوند تا مورد سوءاستفاده جنسي قرار بگيرند.
همسر آزاري جنسي در محيط خانواده به چه صورت نمود پيدا ميكند?
ممكن است در محيط خانواده مورد آزار جنسي قرار بگيرد. اين آزار جنسي ممكن است به شدتي باشد كه براي غيرقابل تحمل باشد اما بخاطر حفظ خانواده از عنوان آن اجتناب كند. طبيعي است كه ان در روابط اشويي خود با مردان علاوه بر حفظ غريزه جنسي نياز به محبت، توجه، مهرباني و عاطفه دارند كه بايد مرد به او اهدا كند اما بسياري از مردان به گمان اينكه مالكيت همسر خود را دارند و ميتوانند هر نوع رابطه جنسي با همسر خود داشته باشند، بدون توجه به مسائل عاطفي و ارضاي عاطفي همسر فقط به منظور استفاده جنسي از همسر خود، باعث آزار او ميشوند. بعضي از ان هم ممكن است از نحوه سالم ارتباط جنسي با همسر خود آگاهي كامل نداشته باشند كه البته اين فقر دانش و فرهنگ ارتباط جنسي در بسياري از كشورها شايع است.
شايد بعضي مسائل از جمله محدوديتهاي فرهنگي باعث شود كه بسياري از ان حتي سالها بعد از ازدواج از يك رابطه خوب و متعارف جنسي برخوردار نشوند و اين دليل ناآگاهي آنها است و بسياري از زوجها هم كه براي طلاق مراجعه مي كنند به موضوع آزار جنسي توسط شوهر خود اشاره ميكنند و بسياري از آنها هم در معاينات پزشكي به اثبات ميرسد اما قوانين مشخصي در برخورد با اين مردان در كشور ما و بسياري از كشورهاي ديگر وجود ندارد به همين لحاظ هم دادخواستهاي اينچنيني تا انتها پيش نميرود. در بعضي موارد هم بخاطر حفظ انسجام خانواده در مراحل ابتدايي پايان ميپذيرد.
آيا آمار مشخصي از همسر آزاري در سطح جهان و كشور ايران وجود دارد?
آمار دقيقي در مورد همسر آزاري در هيچ مقاله علمي و اجتماعي به چاپ نرسيده و اين آمار بطور مشخصي وجود ندارد. ان به علت عدم اطلاع از حقوق خود يا حفظ انسجام خانوادگي خود از بيان آزار توسط شوهر خود سر باز ميند و در صورت ابراز اين آزارها با پا در مياني و وساطت بزرگان و آشنايان حل و فصل ميشود. آمارها نشان مي دهد كه تنها 10 درصد مردان بعد از يكبار آزار همسر ديگر دست به اين كار نميند. بر اساس تخمينهاي غير رسمي در امريكا بين دو تا دوازده ميليون خانواده با پديده همسر آزاري مواجه هستند. اختلاف 10 ميليوني بين حداقل و حداكثر آمار داده شده نشان از عدم وجود آمارهاي دقيق و رسمي همسرآزاري در كشوري مترقي مثل امريكا است چه رسد به كشورهاي سنتي و محدود فرهنگي چون كشورهاي آسيايي. اما گفته ميشود كه در ايالات متحده امريكا، يكميليون وهشتصدهزار آزارديده فيزيكي وجود دارد. بهنظر ميرسد جمعآوري آمار در كشور ما بسيار سخت است چرا كه خيلي از خانوادهها به دليل فرهنگ جامعه و ثبات خانواده از ابراز آزار خود منصرف ميشوند. اما با مراجعه به دادگاههان پزشكي قانوني، كلينيكهاي روانپزشكي و مشاوره و شكايت تعداد زيادي در مورد آزار توسط شوهران خود درمييابيم كه پديده همسر آزاري پديدهيي درخور توجه است.
چه عواملي در وقوع پديده همسرآزاري موثر است?
در اين پديده عوامل رواني، رفتاري، تعاملات بين فردي، فرهنگي، اجتماعي، مذهبي، تاؤيرات محيطي همه با هم تاؤيرگذار هستند. به نظر ميرسد بعضي مواقع رفتار هم در بروز اين پديده موؤر باشد و ان طوري رفتار ميكنند كه براي مرد چارهيي جز آزار و اذيت باقي نميگذارد.
آقاي دكتر ممكن است در مورد رفتار ان و بروز آزار بر اؤر رفتار آنها توضيح بدهيد?
در روانشناسي پديدهيي به نام تحريك قرباني وجود دارد. به عنوان مثال وقتي دو نفر با هم مشاجره ميكنند طبيعتا يك نفر بسيار خشمگين و آماده درگيري فيزيكي است اگر نفر دوم به گونهيي رفتار كند كه خشم نفر اول فروكش كند ممكن است درگيري ايجاد نشود. اما اگر او عملا از كلماتي استفاده كند كه خشم فرد را به حد انفجار برساند يا او را تحقير كند يا طوري رفتار كند كه نفر اول گمان كند قدرت او دست كم گرفته شده است، نفر اول براي اؤبات قدرت خود به درگيري روي ميآورد. همين موضوع در درگيريهاي خانوادگي و پديده همسرآزاري هم وجود دارد. اما بيان اين موضوع نبايد تداعيگر آن باشد كه كتكخوردن هر ي از شوهرش ريشه در رفتار او داشته و بايد او آزاد ميشده است.
در مساله همسرآزاري نبايد يكسويه به قاضي رفت. بلكه بايد به رفتار هر دو طرف توجه داشت. بعضي مواقع هم بايد به دخالتهاي خانوادگي هر يك از طرفين توجه داشت. در حقيقت رفتار و دخالتهاي خانواده هر يك از زوجين ميتواند در پديده همسرآزاري موثر باشد.
چه مرداني بيشتر اقدام به همسرآزاري ميكنند?
1 مرداني كه در خانوادههاي داراي خشونت خانوادگي بزرگ شدهاند چون شاهد نزاع خانواده بودهاند ممكن است در روان آنها تاؤيرگذار باشد و در آينده تبديل به مرد همسرآزار باشند.
2 مرداني كه از لحاظ رواني داراي اعتماد به نفس پايين هستند و پرخاشگري آنها يك نوع مكانيزم دفاعي براي اعتماد به نفس پايينشان است.
3 مرداني كه وابسته و متزلزل در تصميمگيري هستند.
4 اگر مرد در محيط كار يا محيط خانواده احساس ناكامي يا ناامني بكند تمايل به بدرفتاري و آزار در او زياد ميشود. به عنوان مثال مردي احساس ميكند كه اگر امشب ميهمانها به منزل او بيايند ممكن است همسر او طوري رفتار كند كه او را تحقير كند در نتيجه تمايل به رفتار خشونتبار در او افزايش مييابد.
5 بعضي مواقع مرداني كه از لحاظ فرهنگي، طبقاتي، اجتماعي، تحصيلي، اقتصادي و... با همسر خود تفاوت بسياري دارند )يا از او بالاترند يا بسيار پايينتر( چون احساس تهديد ميكنند سعي ميكنند با پرخاشگري و رفتار خشونتبار با همسر اين احساس تهديد را از ميان ببرند.
6 بعضي مواقع مرداني كه در محيط كار خود تحت سيطره يك فرد زورگو هستند، رفتار خشونتبار او را در محيط خانواده تخليه ميكنند كه به آن مكانيزم رواني همانند سازي با پرخاشگري ميگويند.
7 بعضي مواقع، بعضي مردان با همسر آزاري در حال امتحان همسر خود هستند. مرد با خود مي انديشد كه اگر من همسرم را كتك بم آيا او باز مرا دوست خواهد داشت?! اين كار نشان دهنده ميل دروني و وابستگي مرد نسبت به همسر خود است و با اين كار ميخواهد مطمئن شود كه همسر او هيچ وقت او را رها نميكند و با كتك زدن ميخواهد اين انگيزه را در خود فروكش كند.
8 بعضي مواقع هم كتك زدن توسط مرد يك نوع ابراز مردانگي و قدرت است. اگر ي در دگي طوري رفتار كند كه مرد احساس كند نقش او در خانواده فقط امرار معاش است و اجازه دخالت در مسائل و مشكلات دگي را ندارد، ممكن است او احساس قدرت و مردانگي خود را توسط همسر خود از بين رفته تصور كند در نتيجه جنگ قدرتي در منزل شكل ميگيرد. در نهايت فرد در اين جنگ قدرت مغلوب است چرا كه از حربههاي عاطفي استفاده كرده و مرد هم كه حوصله تنش و رويارويي مكرر را ندارد كوتاه آمده و با اين كار احساس مرد بودن، قدرت و فتوليتي داشتن را از دست داده و بر بسياري از امور دگي غالب ميشود و مرد به حاشيه رانده ميشود.اين به حاشيه رانده شدن موجوديت مرد را زير سوال ميبرد و او براي اؤبات موجوديت خود اقدام به زدن همسر خود ميكند. طنزي در اين رابطه وجود دارد كه بسيار آموده است:
مردي بسيار بداخلاق، عبوس، بدمعاشرت، معتاد، بيكار و يك مرد داراي تمام خصوصيات منفي بود. اين مرد بشدت همسرش را كتك مي زد. شخصي به او گفت: تو كه مرد دلخواهي براي همسرت نيستي، معتاد كه هستي، بيكار كه هستي، خرجي هم كه نميدهي، وظايف مردانگي و شوهري را هم كه نميتواني به جا آوري در حقيقت هيچ وظيفه شوهري نسبت به اين به جا نميآوري لااقل او را كتك ن.
مرد در پاسخ گفت: اگر او را كتك نم از كجا معلوم شود كه من شوهر او هستم.اين طنز اين نكته را ابراز ميدارد كه اگر مردي احساس كند تمام وظايف شوهر بودن و مرد بودن در دگي از او گرفته شده است به پرخاشگري روي ميآورد. دليل آن هم اؤبات مرد بودن و موجوديت شوهر بودن در خانواده است.
چه اني بيشتر مستعد آزار هستند?
عواملي از سوي در خانه اعمال ميشود كه مرد را وادار به خشونت ميكند. تحريك قرباني از جمله اين موارد است. آمار نشان داده است كه 15 تا 25 درصد ان در دوران بارداري مورد آزار قرار ميگيرند. در واقع بارداري مرحلهيي است كه از لحاظ رواني توجه ويژهيي به وضعيت خودش دارد و براي او بارداري بخصوص بارداري اول در دگي او حادؤه مهمي است و تمام حواسش متوجه بچهيي است كه در بطن خود دارد. از نظر انگيزههاي جنسي هم ضعيف ميشود يا به هر حال بخاطر وضعيت خود نميتواند به نيازهاي جنسي مرد پاسخ بدهد. در نتيجه ممكن است مرد احساس كند كه با باردار شدن همسر، تمام عشق و علاقه همسرش به بچه معطوف شده و او ديگر مورد توجه نيست در نتيجه ممكن است در مرد ايجاد خشم كند و با كوچكترين بهانه به آزار همسر خود بپردازد بعضي مواقع رفتار دوگانه ان باعث آزار آنان ميشود. ي كه بار اول كتك ميخورد با نوازش همسر آرام ميشود و آزار را فراموش ميكند. بار دوم با عذرخواهي مرد به آرامش ميرسد بار سوم تكرار آزار با تعهد و قول كتبي موضوع به فراموشي سپرده ميشود. به نظر ميرسد كه چنين رفتاري از سوي باعث ادامه خشونت از سوي مرد ميشود. ان به دليل خصوصيات عاطفي و هيجانات احساسي شديد زود در مقابل عذرخواهي يا اظهار پشيماني بخصوص از سوي همسر خود مسائل را به فراموشي ميسپارند اما اگر بعد از مواجهه با پديده همسرآزاري رفتاري نشان بدهد كه علاوه بر عدم ايجاد خشم باعث به وجود آمدن حس پشيماني و گناه در مرد بشود ممكن است اين رفتار باعث جلوگيري از تكرار آزار از سوي شوهر باشد.
اين حرف من دليل بر آن نيست كه بعد از هر خشونت، صلح و صفا بين و شوهر برقرار نشود بلكه بايد بعد از هر خشونت هر دو طرف يكديگر را توجيه كنند. يعني مرد بايد بفهمد آزاري به خود روا داشته كه به سبب آن صدمه ديده در نتيجه احساس گناه به او دست بدهد و اين حس به حدي قوي باشد كه ديگر هيچ وقت تن به چنين كاري ندهد.
آزار ان چه تاؤيري در رفتار آنها در سطح جامعه دارد?
ي كه كتك ميخورد بتدريج دچار اختلالات رفتاري مانند افسردگي و اضطراب ميشود. حتي ممكن است كه احساس بي كفايتي و بيلياقتي به او دست بدهد. اعتماد به نفس خود را از دست ميدهد. اين ان ممكن است خشم دروني خود را بر روي فردان خود تخليه كنند و به كودك آزاري بپرداد.ممكن است رفتار در اجتماع به صورت گوشهگيري نمود يابد. اين افراد معمولا ارتباط محدودي با اجتماع و اطرافيان دارند و از معاشرت ميپرهيد كه اين رفتار تاؤيرات سوء بسياري بر خانواده و اجتماع دارد.
تاؤير همسرآزاري بر محيط خانواده و فردان چيست?
معمولا فردان وقتي شاهد برخورد فيزيكي پدر و مادر هستند ممكن است كه تمايل به ديگر آزاري پيدا كنند در نتيجه اين موضوع يك سيكل معيوب ايجاد مي كند كه باعث افزايش آزار و پديده همسرآزاري ميشود. از طرفي ممكن است فردان با ديدن مادر كتك خورده، احساس خشم و حتي تنفر نسبت به پدر پيدا كنند و رابطه عاطفي آنها با پدرشان برهم بخورد. حتي مشاهده شده است در خانوادههايي كه مرد بسيار آزار است جناحي متشكل از و فردان عليه مرد خانواده ايجاد شده است. مرد غافل از اينكه رفتار مكرر آزارنده او باعث اين موضوع شده احساس ميكند كه در خانه همه عليه او در حال توطئه و طرح نقشه هستند.
پديده همسرآزاري بيشتر در چه نقاطي از جهان ديده ميشود?
آماري در اين رابطه وجود ندارد. اگر هم در جايي آمار بالايي از همسر آزاري منعكس ميشود بايد به اين نكته توجه كرد كه فرهنگ آن منطقه بسيار بالا است كه آزادي گزارش آزاري و همسر آزاري بالا است. اما به نظر ميرسد نقاطي كه قوانين محكمي در مورد همسرآزاري دارند داراي آمار پايينتر هستند. در بعضي كشورها خطوط تلفن و حتي مراكز ويژه امدادي تدارك ديده شده و ان ميتوانند در زمان اضطراري و آزار ديدن با آنها تماس برقرار كرده و از آنها استمداد بگيرند. اين كار عامل بازدارندهيي است براي رفتار خشن مردان.
در كشورهايي كه داراي سطح اجتماعي و فرهنگي پايين هستند و همچنين داراي همزيستي تيرههاي مختلف و اختلافات فرهنگي فراوان هستند آمار همسرآزاري بيشتر است. وقتي كه يك فرد از قومي با يك فرد از قوميت ديگر ازدواج كند، تفاوتهاي فرهنگي قوميتها در بسياري مواقع باعث فشار، كشمكش و حتي برخوردهاي فيزيكي ميشود. در كشور ما هم تقريبا وضع به همين شكل است.
چنددرصد همسر آزاريها به طلاق ميكشد? آيا رابطهيي بين طلاق و همسرآزاري وجود داد?
طلاق پديدهيي نيست كه فقط با همسر آزاري ارتباط داشته باشد. ي ممكن است مكررا از شوهر خود آزار ببيند ولي به دگي خود ادامه بدهد و دگي و همسر خود را هم دوست داشته باشد و ي هم ممكن است در تمام مدت دگي مشترك خ