چرخش از بلوك غرب به بلوك شرق

سرمايه گذاري ۵۰ ميليارددلاري روسيه در توسعه ميادين ايران و تشكيل منطقه آزاد ايران و اوراسيا

اسفند سال گذشته بود كه رايزن بازرگاني ايران در روسيه، خبر از تشكيل کميسيون مشترک همکاري اقتصادي ايران و روسيه را در ١٥ کارگروه داده بود؛ كميسيوني با كارگروه هاي حمل ونقل، استاندارد، بانکي، گردشگري، ورزش و جوانان، سرمايه گذاري، اتمي، آموزش عالي، صنعتي، اتحاديه اقتصادي اوراسيا، گمرکي، بهداشت، فرهنگ، انرژي و معدن كه به گفته فرهاد پرند تاكنون به امضاي تفاهم نامه اي با وزارت صنعت، معدن و تجارت در حوزه زمين شناسي و اکتشافات معدني منتج شده است و ١٤ سند همكاري نيز آماده امضاست.

 سرمايه گذاري ۵۰ ميليارددلاري روسيه در توسعه ميادين نفت و گاز
با گذشت زماني نه چندان طولاني، اخبار گوناگوني بر خروجي رسانه ها قرار گرفت كه البته بيشتر از سوي روس ها منعكس مي شد تا ايران؛ گسترش همكاري اقتصادي در فضاي تحريمي دو كشور. با وجودي كه نگاه تجار ايران به روسيه چندان مطلوب نيست و سابقه حضور روسيه در ايران بيشتر در قالب سودجويي بوده و همين موضوع نيز سايه سنگين اين بي اعتمادي را بر روابط دو كشور در حوزه اقتصادي گسترانيده، حالا يوري يوشاکوف، دستيار رئيس جمهور روسيه، به نقل از خبرگزاري تاس، خبر داده سرمايه گذاري روسيه در ميادين نفت و گاز ايران احتمالا به بيش از ٥٠ ميليارد دلار مي رسد. خبري كه در وهله نخست، بسيار شگفت انگيز است. ايران و روسيه سابقه همكاري بسيار اندك و كوچكي در حوزه انرژي داشتند و حالا خبر ٥٠ ميليارد دلار سرمايه گذاري در اين بخش منتشر مي شود. به گفته يوشاکوف: «انرژي نويدبخش ترين حوزه همکاري بين ايران و روسيه است. شرکت هاي پيشروي نفت و گاز روسيه مانند گازپروم، گازپروم نفت، روس نفت، لوک اويل، زاروبژنفت و تات نفت به صورت سيستماتيک در حال کار روي توسعه ميادين در ايران هستند. انتظار مي رود سرمايه گذاري ها به بيش از ٥٠ ميليارد دلار برسد». پيش تر گزارش شده بود شرکت هاي گازپروم، روس نفت، لوک اويل، گازپروم نفت، تات نفت و زاروبژنفت تفاهم نامه اي را با شرکت ملي نفت ايران از سال ۲۰۱۶ به بعد امضا کرده اند. برخي از اين شرکت ها، ميدان هايي را اکتشاف کرده و پيشنهادهاي توسعه آنها را به وزارت نفت ايران ارائه کرده اند. رويكرد همكاري ايران و روسيه پس از اعمال تحريم هاي آمريكا براي هر دو كشور، از سوي كارشناسان «چرخش از بلوك غرب به بلوك شرق» براي ايران بيان مي شود؛ سخني كه پس از احتمال كاهش همكاري هاي ايران و اروپا پس از به خطر افتادن برجام و سنگيني فشارهاي مستقيم و غيرمستقيم آمريكا بر ايران، رنگ و لعاب جدي تري گرفت و تلاش ايران براي تعدد تخم مرغ هايش در سبد همكاري هاي اقتصادي بيشتر شد.

 احتمال امضاي قريب الوقوع توافق منطقه آزاد تجاري ايران و اوراسيا
اين تنها خبر منعكس شده نيست. يوري يوشاکوف، دستيار رئيس جمهور روسيه، در اظهارنظر ديگري خبر داده مذاکرات براي ايجاد يک منطقه آزاد تجاري ميان اتحاديه اقتصادي اوراسيا به رهبري روسيه و ايران نهايي شده است. به گزارش راشاتودي، يوري يوشاکوف گفت: «برنامه اين است که توافق نامه در چند ماه آينده امضا شود». گزارش هاي اوليه از امضاي قرارداد منطقه آزاد تجاري با ايران تا پايان ماه مي پس از سه سال مذاکره خبر دارد. الکساندر نوآک، وزير انرژي روسيه که رئيس کميسيون بين الدولي ايران و روسيه نيز هست، ماه پيش گفت: «بديهي است اين قرارداد تحولات بيشتري در زمينه مبادلات تجاري دوجانبه و توسعه همکاري هاي سرمايه گذاري به راه خواهد انداخت». اتحاديه اقتصادي اوراسيا که بر اساس اتحاديه گمرکي کشورهاي روسيه، قزاقستان و بلاروس است، در سال ٢٠١٥ تاسيس شد. پس از آن، ارمنستان و قرقيزستان نيز به آن پيوستند. در سال ٢٠١٦ ويتنام نيز به صورت رسمي نخستين کشور غيرمنطقه اي بود که به اين بلوک پيوست. اين اتحاديه با هدف اطمينان بخشيدن به انتقال آزاد کالا، خدمات، سرمايه و کارگر ميان کشورهاي عضو ايجاد شده است. بيش از ٤٠ کشور ازجمله چين و اندونزي و برخي از کشورهاي آمريکاي جنوبي، براي عضويت در اين قرارداد ابراز علاقه کرده اند. همچنين مذاکراتي با کره جنوبي، مصر و هند صورت گرفته است. ولاديمير پوتين در ماه دسامبر گفت صربستان نيز مي تواند به اين بلوک بپيوندد.

 چرا روسيه؟
حالا سوال اينجاست كه چه شد كه ايران از اروپا دست كشيد و به روسيه روي آورد؟ اين پرسشي است كه با يكي از كارشناسان مطرح كرديم. ميثم كاكاوند، کارشناس ارشد و تحليلگر اقتصادي، در گفت وگو با «شرق» مي گويد: ايران به واسطه صحبت هايي كه از خروج آمريكا از برجام مطرح مي شود، رويكرد رجوع به شرق را در پيش گرفته است و بهترين گزينه در اين زمينه، روسيه است. از طرفي، روسيه نيز به دليل تحريم هايي كه آمريكا عليه اين كشور وضع كرده است و از طرف ديگر به واسطه منافع مشتركي كه در زمينه سياسي با ايران در سوريه و منطقه دارد، بدش نمي آيد روابطش را با ايران بهبود ببخشد.
اين كارشناس با اشاره به اين نكته كه هيچ يك از توافق هايي كه تاكنون بين ايران و روسيه شكل گرفته، رنگ واقعيت به خود نگرفته است، مي افزايد: دليل اين اتفاق، متفاوت است. بخشي به دليل رويكرد بي اعتمادي بخش خصوصي ايران به روسيه است و بخشي هم به واسطه حمايت نکردن دولت از همكاري بين دو كشور. به همين خاطر تاكنون روابط دو كشور به راه آهن و خريد ريل و همكاري هاي نفتي براي توسعه ميدان هاي ايران محدود شده است.
كاكاوند با بيان اينكه از نظر صادرات غيرنفتي هم روابط دو طرف جهش چنداني نداشته است، مي افزايد: ايران هم باوجودي كه از طرف غرب و اروپا تحت فشار است، ترجيح مي دهد به طور كامل تخم مرغ هايش را در يك سبد قرار ندهد و به روسيه تكيه نكند. بنابراين به نظر مي رسد صرف نظر از تعارفات ديپلماتيكي كه انجام مي شود، قراردادهاي دو طرف به بخش ريلي و نفتي محدود شود. او با اشاره به روابط ازدست رفته ايران مي افزايد: با توجه به اينكه سال گذشته ايران فرصت استثنايي تركيه را از دست داد و دوباره دو كشور روسيه و تركيه به هم نزديك شدند، روابط غيرنفتي ايران چندان متحول نشده است. به گفته او، دو طرف در حال تلاش هستند تا معاملات خود را با ارز هاي ملي خود انجام دهند و اگر بتوانند موانع فني را حل كنند، اين اتفاق مي تواند جهش در مبادلات دو كشور ايجاد كند، اما با توجه به ضعف پول ايران اين اتفاق چندان محتمل نيست.

 نگاه منفي تجار ايراني به روسيه
اين کارشناس ارشد و تحليلگر اقتصادي با اشاره به نگاه منفي تجار ايراني به روس ها، ادامه مي دهد: همين طور است. حتي مقامات اتاق بازرگاني مشترك بين دو كشور، بارها تاكيد كرده بودند كه بخشي از عدم توسعه روابط اقتصادي بخش خصوصي دو كشور به خاطر نگاه منفي اي است كه تجار ايران به روس ها دارند، اما مسئله اينجاست كه روسيه به جز ايران، شريك راهبردي قابل اعتمادي در منطقه ندارد و اگر همكاري ايران در سوريه نبود، خيلي از موفقيت هاي روسيه ممكن نبود. به عقيده من، تلاش روسيه براي گسترش روابط اقتصادي با ايران، بيشتر براي نزديكي سياسي به ايران است، البته اين امر سبب نشده است كه روس ها، موضوع اقتصادي را در نظر نگيرند و حتي در اين شرايط بازهم، بالانس؛ چه در زمينه سياسي و چه در زمينه اقتصادي به نفع روسيه است. حتي در بخش ريلي هم قراردادهايي را براي خريد و توليد واگن در ايران منعقد كرده اند كه باز هم واردات براي ايران محسوب مي شود و هيچ انتقال تكنولوژي اي در اين زمينه صورت نمي گيرد.

 چرخش ايران از غرب به شرق
منصور معظمي، معاون وزير و رئيس هيئت عامل سازمان گسترش و نوسازي صنايع ايران در گفت وگو با «شرق» مي گويد: اميدوارم صحبتي که از سوي دستيار رئيس جمهور روسيه مطرح شده است، جامه عمل به خود بپوشاند و روس ها به طور جدي در ايران چه در قالب مشارکت چه به صورت مستقيم، سرمايه گذاري کنند. معظمي ادامه مي دهد: اين اقدام، فرصتي خواهد بود تا روس ها در توسعه صنعتي ايران شرکت کنند. به نظر مي رسد با توجه به شرايط غرب، اکنون شرايط مناسبي براي همکاري با اروپا وجود ندارد و فرصت از دست رفته است. از طرفي ايران به شدت نيازمند سرمايه گذاري در بخش نفت و گاز چه با هدف توسعه و چه با هدف حفظ و نگهداشت وضعيت موجود است. بنابراين اگر روس ها در ايران سرمايه گذاري کنند، بايد به فال نيک گرفت. اين مقام مسئول در پاسخ به اينکه پيام گسترش همکاري دو کشور و نزديکي روسيه به ايران چيست، مي گويد: تاکنون در صنعت نفت و گاز، نگاه به همکاري با روسيه نبوده است. اين رويکرد جديدي است اما اکنون شرايط متفاوت است. اين رويکرد جديد و نگاه به شرق، به لحاظ تکنولوژيک، افراد، ارتباطات و… ملزومات خاص خود را دارد.
به گفته او، با توجه به شرايط کنوني ايران در جهان، بايد سبد سرمايه گذاري در ايران با ديگر کشورها، بسيار متنوع باشد و فقط معطوف به غرب نباشد. ما بايد از هر فرصتي که مي توانيم از سرمايه گذاري استفاده کنيم، کشور را معطل نکنيم زيرا نياز ايران به سرمايه گذاري بسيار بيش از اين اعداد و ارقام است و فرصت هاي سرمايه گذاري فراواني هم براي روس ها در ايران وجود دارد.

نويسنده: شكوفه حبيب زاده
 روزنامه شرق 

اين قسمت در حال حاضر بسته است.