دانشگاه نگران است

دانشگاهيان كجاي جامعه ايستاده اند؟ حسين سليمي، سيدضيا هاشمي، هادي خانيكي غلامرضا كاشي، محمد فاضلي و محمدامينmizgerd_hasteii_iran2015 قانعي راد پاسخ مي دهند.
پژوهشكده فرهنگ پژوهي دانشگاه علامه و انجمن علوم سياسي ايران در اتاق جلسات دفاع دانشكده حقوق و علوم سياسي دانشگاه علامه طباطبايي ميزبان جمع كوچكي از دانشگاهيان شدند كه به بهانه نشست تخصصي تبيين مشاركت محدود دانشگاه ها در حل مسائل اجتماعي و سياسي كشور گرد هم آمده بودند: نشستي كه ميزبان سيد ضياء هاشمي، معاون فرهنگي و اجتماعي وزير علوم هم بود تا به عنوان پل ارتباطي نظر اساتيد حاضر در جمع را به بخش دولتي منتقل كند. هادي خانيكي رييس انجمن علمي ارتباطات، محمد جواد غلامرضا كاشي عضو هيات علمي دانشگاه علامه طباطبايي، محمد قانعي راد، رييس انجمن علمي جامعه شناسي و محمد فاضلي عضو هيات علمي دانشگاه شهيدبهشتي و معاون پژوهشي مركز بررسي هاي استراتژيك رياست جمهوري حاضران در اين نشست بودند. فائز دين پرست، رييس پژوهشكده فرهنگ پژوهي اداره ميزگرد را بر عهده داشت. به گفته او اداره امور كشور بيش از هر چيز نيازمند رجوع به دستاوردهاي علوم اجتماعي است اما شكاف بين دانشگاه و حوزه اجرايي كه حتي از شكاف ميان صنعت و دانشگاه نيز بيشتر است سبب شده تا اين ارجاع به قدر كفايت صورت نپذيرد آنچنان كه رييس جمهور نيز در اجلاس روساي دانشگاه ها پرسيده بود چرا نهاد دانشگاه ورود جدي به مسائل روز ندارد؟ نشست تبيين مشاركت محدود دانشگاه ها در حل مسائل اجتماعي و سياسي از سري نشست هاي تخصصي بود كه در دانشكده هاي مختلف دانشگاه علامه با حضور اساتيد و مسوولان برگزار مي شود و اين بار نوبت به انجمن علوم سياسي رسيد تا ميزبان نظراتي باشد كه در حوزه پيوند دانشگاه، سياست و جامعه بيان مي شدند. حسين سليمي، رييس دانشگاه علامه طباطبايي در ابتداي برنامه به رسم ميزباني حاضر شد تا علاوه بر خوشامدگويي چند دقيقه اي از عصر جديد آكادمي بگويد.
«وارد دوراني شده ايم كه نقش دانشگاه ها در سيستم اجرايي و جامعه در حال دگرگوني است. اينكه ادعا مي شود به دليل نبود نهادهاي حزبي دانشگاه ها تبديل به محل فعاليت احزاب و جناح ها شده اند ديگر ادعاي نخ نما شده اي است كه دانشگاهيان و فعالان اهل تفكر خوب مي دانند حقيقت ندارد.» رييس دانشگاه علامه كه به عنوان ميزبان جلسه را آغاز كرد در صحبت هاي كوتاه خود ترجيح داد به اين مساله بپردازد: مساله گذار دانشگاه از دوران التهاب و پا گذاشتن به آنچه بايد محور اصلي فعاليت هايش باشد. حسين سليمي معتقد است كه سيستم دانشگاه وارد مرحله اي شده است كه سنجش موفقيت استاد و دانشجو با ميزان التهاب آفريني آنها در دانشگاه رنگ باخته، معناي مشاركت دگرگون شده و نهادهاي دولتي و خصوصي از دانشگاه انتظار توليد فكر، انديشه و اصلاح روند هاي اجتماعي دارند: «زماني استاد فعال استادي بود كه مي توانست هيجانات فردي را بيشتر تحريك كند. حالاديگر در افكار عمومي به چنين شخصي استاد اطلاق نمي شود. تنها جمع محدودي هستند كه ممكن است هنوز هم در چنين حال و هوايي باشند. حالازماني است كه به عنوان مثال معاونت علمي و فناوري رياست جمهوري به دنبال تاسيس مركز رشد و نوآوري براي علوم انساني است تا جريان كارآفريني و شركت هاي دانش بنيان حوزه علوم انساني را راه بيندازد و اميدوارم برگزاري چنين هم انديشي ها و نشست هايي بتواند جمع بندي هايي داشته باشد كه هم دانشگاه علامه از آن سود ببرد و هم در وزارت علوم از اين ايده ها و راهكارها استفاده شود.»

سيد ضياء هاشمي: ضد ارزش نبودن دانشگاه هنوز امري بديهي نيست
سيد ضياء هاشمي كه به عنوان رابط وزارت علوم و دانشگاه در اين جلسه حضور داشت در آغاز صحبت هايش را با طرح سوال هايي شروع كرد كه به زعم او پاسخ آنها مي تواند گام نخست براي رسيدن به ديدي جامع تر از مساله نقش دانشگاه در مشاركت هاي سياسي و اجتماعي باشد. معاون فرهنگي و اجتماعي وزير علوم معتقد است كه در مورد رسالت و مسووليت اجتماعي دانشگاه اين مساله مطرح است كه اگر نگاهي هم به مساله معروف علم براي علم (مانند هنر براي هنر) داشته باشيم اصلاما علم و دانشگاه را براي چه منظوري مي خواهيم: «فلسفه اجتماعي دانشگاه چيست؟ دولت بايد با چه افق ديدي از دانشگاه حمايت كند و در پس حمايتش چه توقعي بايد وجود داشته باشد؟ محور دوم سوالات اين است كه دانشگاه تا چه اندازه در ايفاي نقش اجتماعي خود موفق بوده است؟ چقدر در بهبود زندگي مردم نقش داشته؟ علوم انساني و اجتماعي كه در ارتباط با سبك زندگي و حيات روزمره افراد جامعه هستند به چه موفقيت هايي رسيده اند و در كجاها ناكامياب بوده است؟» پس از آن هاشمي در راستاي موفقيت ها و ناكامي هاي دانشگاه به بحث بعدي رسيد. بخشي كه دانشگاه در آن به ناكاميابي رسيده است دليلش چيست و موانع ايفاي نقش و اجراي مسووليت هاي اجتماعي از سوي دانشگاه كدام است؟ ناكاميابي هايي كه از ديد او ناظر به دو بخش برآمده از ساز و كار دانشگاه و عوامل بيروني و به صورت مشخص نقش دولت است: «در اين بخش معمولافرضيات مختلفي مطرح مي شود و يكي از آنها اين است كه اگر دانشگاه نتوانسته آن گونه كه بايد اداي دين كند به اين دليل است كه استقلال دانشگاه به رسميت شناخته نشده است و اگر دانشگاه مستقل باشد و بتواند فرآيندهاي برخاسته از خود دانشگاه بر مديريت آن حاكم باشد احتمالادستاوردهاي بيشتري خواهد داشت و ظرفيت هاي علمي، انساني و سازماني دانشگاه اگر از طريق مداخلات بيروني دچار محدوديت نشود احتمالادانشگاه مي تواند در ايفاي مسووليت هاي اجتماعي خود موفق تر باشد. اين به عنوان يك فرضيه قابل تامل است اما به عنوان نظريه نياز به تامل و بحث دارد.»
ديگر محوري كه هاشمي به آن اشاره كرد «سياسي شدن دانشگاه ها» بود كه به تعبير او تفسيرهاي متعددي از آن هست. حاكميت نگاه سياسي بر دانشگاه ها، حاكميت رويكردهاي جناحي بر دانشگاه ها، سياست زدگي، دخالت دادن سلايق سياسي در مديريت دانشگاه ها و… از جمله تعابيري بود كه او از جمله تفسيرهاي موجود در خصوص سياسي شدن از آنها ياد كرد: عواملي كه سبب محدود كردن دانشگاه ها براي ايفاي نقش اجتماعي خود شمرده مي شوند. هاشمي توضيح داد كه استدلال پشت اين ادعا اين است كه مديريت دانشگاه ها متفاوت است از ساير سازمان ها، اگرچه دانشگاه هم سازمان رسمي اجتماعي است و هم دولتي، اما مديريت آن همچنان بايد متفاوت از ديگر سازمان ها باشد: «براي معارفه يكي از روساي دانشگاه ها به استاني سفر كرده بودم و شنيدم كه استاندار آنجا شاكي است و اعلام كرده كه به دليل نبود تعامل خوب با مدير جديد در جلسه معارفه شركت نمي كند. به توصيه دوستان تماس گرفتم با ايشان و پيشنهاد كردم شركت كنند اما جواب گرفتم كه چون در انتخاب رييس دانشگاه با او مشورت نشده نه تنها در جلسه معارفه شركت نمي كند بلكه رييس جديد را در شوراي اداري استان راه نمي دهد. پاسخ من اين بود كه راه حل اين است كه ما هم به ايشان توصيه كنيم شما را در دانشگاه راه ندهند كه توازن برقرار شود. البته به صورت رسمي اين نكته هست كه وزرا مديران انتخابي خود را با استانداران هماهنگ كنند اما وزارت علوم چنين الزامي را ندارد و اخيرا از طرف دولت ابلاغ هم شده است. من به استاندار توضيح دادم كه وقتي شما به عنوان يك شخصيت دانشگاهي شناخته مي شويد چطور انتظار داريد كه وزارت علوم براي انتخاب رييس ملزم به چنين هماهنگي شود و نهايتا پذيرفت كه اين نگاه را تغيير دهد اما بايد قبول كنيم كه در پس ذهن بسياري از مديران كشور چنين نگاهي وجود دارد.» مساله تصدي گري دولت و نقش آن به عنوان حمايتگر دانشگاه مستقل يا تبديل دانشگاه به كارگزار دولت محور ديگري بود كه هاشمي به آن اشاره كرد و پس از آن به سراغ مساله «اعتماد» رفت. او اشاره كرد كه گاهي از موضع سياسي يا ايدئولوژيك اين تلقي هست كه اعتماد كافي به دانشگاهيان براي ابراز نظر و ايفاي نقش و كنشگري در عرصه اجرايي و مديريت وجود ندارد.
مساله آخر هم بحثي بود كه او با عنوان «امنيتي شدن فضاي دانشگاه و برخوردهاي آمرانه نسبت به دانشگاه» از آن ياد كرد: «واقعيت اين است كه در بخشي از سيستم هاي بروكراتيك اين رويكردهاي آمرانه اداري ايجاب مي شود اما در دانشگاه كه فرض بر اين است كه عالمان و فرهيختگان جامعه در آن متمركز شده اند به عنوان كانون نخبگان نمي توانند مطيع بلاقيد باشند. اساسا اين افراد خود همان كساني هستند كه بهتر مي توانند تشخيص دهند كه صلاح و مصلحت نه فقط خودشان بلكه جامعه در چيست حال اگر اين افراد نتوانند صلاح خود را تشخيص دهند و قرار باشد با بخشنامه و رويكردهاي رسمي اداره شوند چگونه مي توانند در مسير اصلاح فرآيندهاي ديگر جامعه ايفاي نقش كنند؟ اگر جامعه نتواند به دانشگاه كه مورد اعتماد بدنه جامعه است اعتماد كند پس به كجا مي تواند اعتماد كند؟ كدام كانون و مركز بيش از دانشگاه سزاوار اعتماد و واگذاري امور و تصميم گيري هاست؟»
هاشمي بحث خود را اين گونه پايان برد كه در مجامع مختلف اثبات اينكه دانشگاه كانون فرهنگ است، ضد دين نيست و حامي مصالح جامعه است و بدنه دانشگاه و دانشگاهيان دل در گرو پيشرفت كشور دارند و نمونه اي برخاسته از ارزش هاي عمومي جامعه هستند نه ضد آن، كاري است كه نياز به تلاش دارد و هنوز بديهي شمرده نمي شود.

هادي خانيكي: خلوت گزيدگي دانشگاه: اكثريت تماشاگر و هزينه بالاي مشاركت
هادي خانيكي در ادامه نشست وارد بحث شد تا در آغاز كلام پيدا كردن زمينه مشكلات موجود بر سر راه عملكرد اجتماعي دانشگاه و ارتباط آن با جامعه را در «ضعف گفت وگو و امكان گفت وگو در كشور» ببيند: «گفت وگو مساله اي است به ظاهر ساده اما الزاماتي دارد از جمله الزاماتي كه در بحث هاي فوكو مطرح مي شود مبني بر اينكه گفت وگو در هر شرايطي امكان پذير نيست، گفت وگو بايد در شرايط برابر صورت پذيرد و نمي توان براي آن دستور صادر كرد. شرايط برابر و طبيعتا پيدا كردن مكانيزم هاي گفت وگو مهم است». از ديد رييس انجمن ارتباطات ميان انتظاراتي كه بخش غيرآكادميك (دولت و جامعه) و نهادهاي آكادميك دارند تفاوت وجود دارد چرا كه دستگاه هاي بيرون دانشگاه انتظار دارند كه دانشگاه بسته هاي سياستي را زود براي آنها آماده كند و از ساير مسائل هم سريع تر عبور كند و به همين دليل ريشه بي اعتمادي نسبت به دانشگاه به خصوص از جانب نهادهاي اجرايي را «كلي گويي و تئوري پردازي دانشگاه» دانست و اينكه دانشگاه به عليت ها مي پردازد در حالي كه نهادهاي ديگر به دنبال راهكار مي گردند آن هم راهكارهاي فوري. از طرف ديگر دانشگاه هم ادعاهايي دارد مبني بر اينكه شرايط نظريه پردازي و ورود به مسائل سياسي و اجتماعي برايش وجود ندارد و ورود به هركدام از اين مقولات برايش پرهزينه است و البته چندان گوش شنوايي هم براي شنيدن حرف هاي آكادمي در كار نيست: «به نظرم مهم ترين دليل سياسي براي اين كار اين است كه هم به لحاظ ساختاري و هم عامليتي مي توان گفت كه نهاد دانشگاه و دانشگاهيان مشاركت اندكي در ورود به امر سياسي دارند به عبارت ديگر ما دچار اختلال هاي گفت وگويي ميان نهاد دانشگاه، نهاد سياست و نهاد فرهنگي يا روشنفكري هستيم، دوم اينكه در اين اختلال موجود دانشگاه به نوعي نظاره گري دچار شده است من نام اين حالت را «خلوت گزيدگي دانشگاه» گذاشته ام و معتقدم كه اين خلوت گزيدگي بر نهاد دانشگاه تحميل هم شده به عبارت ديگر به ميزاني كه دانشگاه ورود پيدا مي كند به همان ميزان از آن استفاده نمي شود اين مساله مزمني است كه جديد هم نيست.» عضو هيات علمي دانشگاه علامه طباطبايي در ادامه به نقدي كه دكتر مجيد تهرانيان در سال ٥٧ در خصوص دانشگاه مطرح كرده بود، پرداخت. زماني كه او تاكيد كرده بود كه بحران دانشگاه در ايران يك بحران ساختاري است برآمده از تحميل مصلحت بر دانشگاه كه به چه حوزه اي وارد بشود و به چه حوزه اي وارد نشود و همين است كه مشاركت فعال دانشگاه را كمرنگ مي كند. خانيكي دو ماه قبل از پيروزي انقلاب مقاله اي با عنوان «بحران كنوني دانشگاه» منتشر كرد و در آنجا به طور مشخص گفت: نكته چركين دانشگاه در دو دهه اخير در اين نهفته است كه فشارهاي سياسي و بي ريشگي فرهنگي امكان حركت دروني فكري را از دانشگاه سلب كرده. تحميل مصلحت سياسي روز بر مصالح عالي تر دانشگاه توسط دولت ها چاره انديشي و برنامه ريزي را مختل و بلكه محال كرده. دانشگاه موجود محصول اتحاد مثلثي است ميان دانشجوي تنبل، استاد بي سواد و مديريت نالايق كه در برابر دانشجوي زرنگ، استاد لايق و مديريت دلسوز قرار مي گيرد. اين دوگانه از نظر تهرانيان دانشگاه را دچار چالش كرده بود و همين است كه من معتقدم بايد به نقد دروني دانشگاه هم پرداخت كه در اين نظاره گري يعني وقتي كه اكثريت تماشاگر و اقليت مشاركت جو در دانشگاه وجود دارد اين نهاد نمي تواند خيال خودش را با اين بهانه راحت كند كه همه مشكلات در خارج از دانشگاه وجود دارد.» خانيكي در ادامه يكي از مشكلات جدي را كه بايد به آن پرداخت در ايجاد دوگانگي در دانشگاه ذكر كرد به اين معنا كه استاد با دغدغه سياسي و دانشجوي با دغدغه سياسي معادل استاد و دانشجوي بي سواد قلمداد مي شود امري كه از نظر او سبب مي شود تا از طريق بخشنامه ها و دستورالعمل ها نظامي بر دانشگاه حاكم شود كه به صورت پنهان و غيرمستقيم استاد و دانشجويان را ترغيب مي كند كه براي اثبات علمي بودن خود راه مساله گريزي را در پيش گيرند: «تا امكان گفت وگو را فراهم نكنيم، امكان مساله گريزي را هم نمي توانيم مرتفع كنيم. وجه غالب دانشگاه ما اين است كه از مساله سخت اجتماعي و سياسي مي گريزد چون برايش پرهزينه است نه تنها هزينه هاي سياسي بلكه هزينه هاي نظام اداري دانشگاهي را هم در پي دارد، بهترين نمونه اينكه در نظام ارتقاي موجود در دانشگاه هاي ما چه كساني زودتر رشد مي كنند؟ آنها كه درگير مسائل جدي تر هستند يا كساني كه بهتر مي توانند فرم هاي ارتقا را پر كنند؟» خانيكي اشاره كرد كه در ايران در سال ٥٣ تنها ٢٧ دانشگاه داشتيم از آن زمان تا سال ٨٤ با وجود تحول انقلاب و بالارفتن سطح تقاضا براي آموزش عالي تنها ٣٨ دانشگاه اضافه شد و عدد به ٦٥ نهاد دانشگاه رسيد اما در هشت ساله دوران آقاي احمدي نژاد ٥٠ دانشگاه به اين مجموعه اضافه شده است. به گفته خانيكي در اين دولت ١١٥ دانشگاه تنها در بخش دولتي وارد شده اند و او در ادامه با اشاره به اينكه در هشت سال دولت قبل بسياري از اين دانشگاه ها روند معمول ثبت به عنوان موسسه آموزش عالي و سپس حركت به سمت تبديل به دانشگاه را طي نكرده اند، گفت حالابايد ديد سوالاتي را كه دوستان در اين جمع نسبت به دانشگاه مطرح مي كنند از كدام دانشگاه دارند مي پرسند؟ دانشگاه نسل اول، دانشگاه نسل دوم يا سوم؟ چرا كه اينها همه با هم متفاوت هستند .
خانيكي يكي از بزرگ ترين مشكلات دانشگاه را نبودن گوش شنوا براي شنيدن حرف هاي دانشگاه مطرح كرد: «از منظر مسوول يك انجمن علمي كه با همكاري اساتيد حاضر در همين جمع در خصوص گفت وگو بر سر مساله «آب» به عنوان مساله اي غيرسياسي پيش رفتيم مي توانم شهادت بدهم كه چقدر تلاش كرديم تا مسوولان نهادهاي رسمي را وارد اين گفت وگو كنيم تا حرف هاي ما را بشنوند اما چقدر مي توانيم به زور اين گفت وگو را پيش ببريم؟»

محمدجواد غلامرضا كاشي: روح دانشگاه با انتظارها و پيش فرض ها مي ميرد
غلامرضا كاشي گفته هاي خود را با نقدي به عنوان نشست و انتظارات پنهان در پشت اين عنوان آغاز كرد: «انتظار يا پيش فرضي را پشت عنوان نشست مي بينم. اينكه اين انتظار وجود دارد كه دانشگاه ها مستقيم بايد وارد حل مسائل سياسي يا اجتماعي شوند همان دليلي است كه سبب مي شود دانشگاه ها نتوانند كمكي به حل مسائل بكنند. اين انتظار، انتظاري است كه نهاد دانشگاه را نه فقط در ايران بلكه در سطح جهان دچار بحران كرده. اين درست در تداوم نسبت ميان دانشگاه و صنعت است كه دانشگاه ها وارد شوند و مشكلات صنعت را حل كنند حالاانتظار اين است كه دانشگاه ها مسائل امنيت و ساير مسائل اجتماعي و سياسي را هم حل كنند و بعد دفاع مي كنيم كه دانشگاه مي تواند اين كار را بكند چون متخصص حوزه است و حتي آقاي هاشمي اين گونه از دانشگاه دفاع كردند كه با وجود بدبيني هاي دولت، دانشگاه همگام با ارزش هاي جامعه است چون اين از آن انتظار مي رود اما من مي خواهم بگويم كه دانشگاه واقعا اين نيست. قبل از هرچيز دانشگاه بايد روح داشته و زنده باشد و براي اينكه وجود داشته باشد با اين پيش فرض ها سازگار نيست.»
به اعتقاد اين عضو هيات علمي دانشگاه علامه طباطبايي، دانشگاه و نهاد علم زمان و مكان و فرهنگ نمي شناسد و تعلقي به موقعيتي خاص ندارد، حيات دانشگاه جهاني است، قرار است اين نهاد در مورد وضعيت هاي انساني به صورت عام فكر كند، متولي اين نيست كه چيز مشخصي را حل بكند اين بدترين انتظار از دانشگاه است كه چرا نمي آيد مسائل جامعه را حل كند: «مي گويند چرا پايان نامه ها را به سمت حل مسائل كشور سوق نمي دهيد؟ من مي گويم دانشگاه قرار نيست اين مسائل را حل كند. روح دانشگاه منوط به اين است كه به عنوان نهاد جهاني آن را به رسميت بشناسيم. بله، بعد از اين به رسميت شناختن مي بينيم كه مثلادانشگاه هاي فرانسه، انگليس يا امريكا توليدات شان در خدمت مسائل كشور خودشان است اما قرار نيست بناي دانشگاه بر اين پايه ريزي شود. بحران دانشگاه هاي امروز يكي همين بحران هاي نهادي است. پنتاگون در امريكا پول مي دهد كه دانشگاه هايش در خدمت اقدامات جهاني امريكا باشد اين يك بحران است كه روح توليد علم را از بين برده. »
كاشي انتظار از دانشگاه را باعث ايجاد اين بحران توصيف كرد و البته افزود كه از اينكه دانشگاه تنها سر در سوداي خودش داشته و كاري به مسائل جامعه نداشته باشد حمايت نمي كند اما نبايد انتظار انجام كار را بدون واسطه از دانشگاه طلب كرد: «دانشگاه واسطه نياز دارد چون نهاد جامعه مدرن است، جامعه مدرن ويژگي هاي خودش را دارد و به شرطي كه مقتضيات جامعه مدرن وجود داشته باشد دانشگاه هم مي تواند كارش را بكند. يكي از نهادهاي مدرن مديريت و پيدا كردن مسائل در جامعه، «عرصه عمومي» است، يعني مستقل از دانشگاه و مستقل از دولت بايد چيزي به نام عرصه عمومي باشد جايي كه عرصه مشاركت و گفت وگو ميان گروه هاي اجتماعي مختلف است و به قول هابرماس فرض بر آن است كه در اين عرصه مشخص مي شود كه مساله چيست؟ اگر سردمدار سياسي تعيين كند كه مساله چيست آن موقع از تمامي نهادها به صورت مكانيكي طلب مي كند كه در حل مساله اي كه مثلاآقاي رييس جمهور تشخيص داده اند كمك كنند. نه، دانشگاه به اين شيوه از حل مساله نمي تواند كمكي بكند. اگر دانشگاه روح كلي خود را داشته باشد اگر نظام سياسي و فرهنگي برخوردار از عرصه زنده و فعال باشد دانشگاه با اين واسطه قادر است در تشخيص و حل مشكلات كمك كند.»

محمد قانعي راد: دانشگاه مضطرب است
«دانشگاه با تعارض نقش ها رو به روست و انواع انتظارات توسط بخش هاي مختلف از اين نهاد اجتماعي مطرح مي شود. از مساله تربيت شهروند كه از آن انتظار مي رود تا دادن هويت ملي و ديني و فرهنگي و تربيت نيروي انساني، توليد دانش نظري و اخيرا توليد بسته هاي سياستي.» محمد قانعي راد در سخنان خود از تعاريف متعددي گفت كه از دانشگاه و نقش آن در جامعه ارايه مي شود.
او با توضيح در مورد توليد بسته هاي سياستي به معناي توليد دانش سياستي براي قرار گرفتن در دست سياستگذاران گفت: «برخي دوستان معتقدند دانشگاه چنين وظيفه اي به عهده ندارد يعني انتظاري كه از دولت مي رود را بر دوش دانشگاه بگذاريم. دولت البته براي انجام اين وظيفه بايد بتواند مجموعه اي از متخصصان را با دانش سياسي پرورش دهد. خود دولت بايد داراي نهادهايي توليد كننده در اين حوزه باشد و اگر ضعفي دارد مرتفع كند. به عنوان مثال سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور يكي از نهادهايي بود كه مقدمات توليد دانش سياستي را فراهم مي كرد. مركز مطالعات راهبردي مركز
سياست پژوهي است كه در كنار خود دولت وجود دارد و انواع و اقسام نهادهاي از اين قبيل كه لازمه دولت مدرن است. لازمه چنين دولتي است كه تصميماتش نه بر اساس سلايق شخصي يا حتي جناحي و تصميم گيري هاي يك شبه بلكه بر اساس سياستگذاري مبتني بر دانش باشد. اين گونه از دانش يعني دانش سياسي بسيار مهم است و در بسياري موارد از دانش آكادميك برخاسته از دانشگاه ها متفاوت است.»
رييس انجمن جامعه شناسي سپس از «دولت دانش بنيان» سخن گفت، به گفته او وقتي حرف از جامعه دانش بنيان مي زنيم يعني مفهوم دانش از دانشگاه فراتر رفته و توزيع اجتماعي آن به معناي اين است كه دولت با وجود تعامل با دانشگاه نبايد خيلي وابسته به آن باشد و به درجه اي از خودكفايي برسد. قانعي راد اضافه كرد: «مساله توليد ثروت هم كه اخيرا به آن پرداخته مي شود و معاونت علمي رياست جمهوري هم حرف از تجاري سازي علوم انساني مي زند، يكي از عوامل ديگري خواهد بود كه روح دانشگاه را زايل مي كند. توليد ثروت كاركرد بازار است نه دانشگاه. نمي گويم نبايد بازار مبتني بر دانش داشته باشيم اما اينكه مثلادر دانشگاه علامه بگوييد مشاركت در تجاري سازي داشته باشند به انحراف بردن دانشگاه است. تعارض نقش هاي دانشگاه را بايد به گونه اي براي خودمان حل كنيم. كارآفريني، اسلامي سازي، تربيت مديران آينده و… اينها را چگونه مي توان از دانشگاه انتظار داشت؟ براي حل مساله بايد به تئوري دانشگاه برسيم تا ببينيم دانشگاه چه هست. تئوري ها بايد با هم سنجيده شوند و مورد بررسي قرار بگيرند. اين نگاه كه زود به حل مساله برسيم يك نگاه بروكراتيك و بازاري است. چه عجله اي هست؟ بايد به مسوولان بگوييم كه به سرعت نمي توان به راه حل رسيد. يكي از موانع مشاركت دانشگاه همين است كه نگاه برخاسته از مهندسي مي خواهد كه زود به يك فرمول برسد. بايد به عناصر و مقدمات حل مساله بپردازيم.»

محمد فاضلي: به علوم انساني چه داده ايم كه از آن انتظار داريم؟
معاون پژوهشي مركز بررسي هاي استراتژيك رياست جمهوري در سخنراني خود همزمان به دفاع و نقد دانشگاه پرداخت. او ابتدا از دانشگاه گفت: «جوري از مساله «حل» صحبت مي كنيم گويي دانشگاه در ايران هيچ مساله اي را حل نكرده است كه به نظر من اين گونه نيست به عنوان مثال دانشگاه در ايران توانسته است جامعه ايراني را با جامعه مدرن بيشتر از بقيه مطابقت دهد مثلاآن حالت فوبيا نسبت به جهان مدرن كه در پاكستان و افغانستان هست در اينجا نيست و اين دستاورد بزرگي است. دانشگاه در همين علوم انساني زبان فارسي را عوض كرده است و عامل انسجام بخش بوده است. » او در تاييد حرف هاي كاشي در خصوص نياز به واسطه ميان دانشگاه و حوزه اجرايي اضافه كرد كه دانشگاه بدون واسطه نمي تواند چيزي را حل كند و يادآور شد كه در علوم ديگر هم كارها بدون واسطه نبوده: «مثلادر حوزه علوم مهندسي شركت هاي مشاور تاسيس شده اند، پول خوب بهشان داده ايم، مشروعيت و رتبه بندي بهشان داده ايم و بعد اساتيد دانشگاه در آن قالب فعاليت مي كنند. در دنيا براي اين مشاركت با واسطه علوم انساني «انديشكده ها» تاسيس شده اند. انديشكده ها ابزار تبديل دانش به سياستگذاري هستند. ما آن واسطه ها را نداريم، پژوهشكده هايي كه داريم تنها براي تاييد حرف هاي مقامات هستند و براي همين ديالوگي بين رييس پژوهشكده و كارشناسان نيست، ضمن اينكه همان كار دانشگاه در پژوهشكده تكرار مي شود و جايي براي تبديل به سياستگذاري نيست. انديشكده ها اداره نيستند، سلسله مراتب قدرت ندارند بلكه محل بحث و مباحثه اند. بنابراين ساختار حقوقي و سازماني تبديل دانش به سياستگذاري را ايجاد نكرده ايم و همان گونه كه دكتر خانيكي گفتند هزينه مشاركت بالاست در حالي كه هزينه مشاركت در سد سازي نه تنها بالانيست كه پاداش هم دارد. اما هزينه بازتاب برخي از حرف هاي همين جمع ممكن است خيلي بالاباشد.» اضلي چالش ديگر بر سر ارايه راهكار توسط علوم انساني را مساله در اختيار بودن همزمان داده هاي آشكار و پنهان عنوان كرد: «مگر ما اگر بخواهيم در خصوص تبديل دانش سياسي به سياستگذاري مثلادر خصوص عربستان يا داعش فعاليت كنيم داده اي جز آنچه رسانه ها در اختيار مي گذارند داريم؟ از طرف ديگر سياستگذاري مبتني بر ارزش هاي سيستم است و احتياج به گفت وگوي اجتماعي مفصل دارد. شوراي روابط خارجي ايالات متحده سالي چند بار نمايندگان دشمنان خودش را دعوت مي كند و با آنها به بحث مي پردازد. آيا در اين جامعه براي ما امكان پذير است كه يكي را از امريكا بياوريم يا از جده در وزارت امور خارجه بنشانيم ببينيم مشكل ما چيست؟»
امنيت گفت وگو و بعد منافع گروه هاي ذينفع همه از مسائلي هستند كه به گفته فاضلي در اين امر تعيين كننده اند. او البته به بحث منابع هم اشاره كرد: «وقتي از مهندسان خواستيم بيايند وارد عرصه فضا شوند به آنها امكانات و پول داديم و مشروعيت بخشيديم و رسانه هم در اختيارشان گذاشتيم تا بيشتر از تصوير تمام علوم انساني ها تصوير ميموني كه به فضا رفته را منتشر كنند. اين يعني همه چيز در اختيار آنهاست، آيا همه اين امكانات در اختيار علوم انساني هم قرار گرفته است كه از آن مي خواهيد كاري هم انجام دهد؟ همه اينها در بستر نياز دولت مطرح است. نهاد دولت آيا نيازي به اين مشاركت دارد براي حل مسائل؟ اين به نظرم محل مناقشه است.»
بحث ديگر عضو هيات علمي دانشگاه شهيد بهشتي بر سر «هدايت كنش آكادميك» بود: «واقعيت اين است كه دانشگاه همان چيزي را به شما مي دهد كه از آن خواستيد. ما از دانشگاه خواستيم كه مقاله ISI توليد كند و دانشگاه هم همان كار را كرد. ظرف ١٩ سال نرخ رشد اين مقالات رتبه اول جهان را كسب كرد، از دانشگاه خروجي عظيم فوق ليسانس و دكترا خواستيد، بهتان تحويل داده، اما آيا از دانشگاه خواسته ايد سهم رسانه اي داشته باشد؟ در جهان هر استادي بايد چنين كارنامه اي داشته باشد، اينجا استادي كه وبلاگ داشته باشد و در روزنامه ستون بنويسد و در ساخت سوژه مدرن مشاركت كند و در عرصه عمومي حضور داشته باشد حتي نيم امتياز هم در بحث ارتقا ندارد و تازه در روز كميته بررسي مي گويند احتمالامقالاتش هم مهم نيست چون نگاه ژورناليستي دارد در حاليكه كسي مثل ريمون آرون سال ها ستون نويس بوده است.»
فاضلي عزم سياسي براي به كار گيري دانش را يكي ديگر از عوامل تعيين كننده در رابطه دانشگاه و اجتماع دانست: « علوم انساني را بايد بر اساس اين هم قضاوت كرد كه تا دستور كار سياسي براي اجراي آنها وجود نداشته باشد كاري از پيش نمي رود همان گونه كه اگر نابغه علوم نانو باشيد اگر سياست دولت شما استفاده از اين نباشد اين به كار شما نمي آيد. در حوزه علوم انساني تا اين لحظه چه دانشي توليد شده است كه اگر عزم سياسي بر كاربرد آن قرار گرفت بتوانند اين مطالعات را به عنوان راه حل روي ميز بگذارند؟» فاضلي سپس در نقد عملكرد دانشگاه هم سخن گفت و به ضعف هايي اشاره كرد كه براي جامعه هم هويدا شده است: «هر مساله اجتماعي وقتي به نقطه اي برسد كه طنزپردازها برايش طنز بسازند و بنويسند يعني به زودي تشت رسوايي اش از بام مي افتد. وقتي «در حاشيه» براي پزشكان ساخته مي شود نشان مي دهد كه ما ديگر از عصر دكتر محمد قريب ها عبور كرده ايم و به عصر تاجران پزشك رسيده ايم، حالاهم كه در فضاي وايبر اين طنزهاي مربوط به دانشگاه دست به دست مي شود يعني پايان نامه هاي قلابي، كتاب هاي دزدي و مقالات كپي تشت رسوايي شان بر زمين افتاده. من قاطعانه مي گويم ٨٠ درصد دانشجوهاي علوم انساني از كلاس هاي دانشگاه ناراضي اند و رفتن و نرفتن سر كلاس براي شان فرقي نمي كند. اما با وجود همه اين اتفاقات دانشگاه در بستري هست كه گزينه هايي را براي حل مسائل روي ميز بگذارد. حرف راهكار توسعه سياسي است شما پاسخ داريد: تحزب. حالااگر يك سيستمي نمي خواهد اين را بپذيرد دليل ضعف شما نيست. من معتقدم علوم انساني با همه ضعف ها، توانايي ارايه گزينه را دارد اما هنوز توازن قدرت ميان دولت و علوم انساني براي شكل گيري اين تعامل شكل نگرفته است.»

برش
هادي خانيكي: گفت وگو بايد در مراتب يكسان باشد. خيلي وقت ها دولت راه حل هاي خوبي دارد اما بايد تمرين شنيدن هم بكند. سوءتفاهم ها را وقتي مي توان كم كرد كه هم دانشگاه ها و هم نهادهاي اجرايي دست از مساله گريزي بردارند، بروز مساله گريزي دستگاه هاي اجرايي آنجايي است كه سريع همه چيز را امنيتي و سياسي مي كنند بايد توجه كرد كه تا اعتماد ميان طرفين حاكم نباشد نه مساله درست طرح مي شود و نه راه حل.
غلامرضا كاشي: اوايل انقلاب بحث بر سر اين بود كه دانشگاه بايد تخصص داشته باشد يا تعهد. جريان جوري پيش رفت كه قايلان به تعهد غلبه كردند اما حالادر حوزه علوم انساني با دانشگاهي مواجهيم كه نه تخصص دارد و نه تعهد.
به نظر من تعهد و معنويت در دانشگاه به معناي تعهد به اصول دانشگاه است.
قانعي راد: بايد مفهوم چندگانه دانشگاه را بپذيريم. پيش از انقلاب مدرسه عالي كاركرد خودش را داشت، كالج و دانشگاه هم كاركرد خودشان را. نظام چندگانه دانشگاه بايد احيا شود. دانشگاه امروز دچار افسردگي است: دانشگاهي به خاطر اتفاقات گذشته و مضطرب از اتفاقات آينده. براي احياي روح دانشگاه بايد استقلال دانشگاه و آزادي آكادميك آن به رسميت شناخته شود. مبحثي نظير انتخاب روساي دانشگاه ها و ارتقاي اساتيد بايد بر عهده نهادي مستقل با نام پارلمان دانشگاه باشد كه در آن تصميم گيري ها با حضور اعضاي منتخب دانشگاه ها صورت گيرد. هم قدرت بايد به دانشگاه باز گردد و هم جنبش دانشجويي به رسميت شناخته شود. جنبش نه به معناي قديمي شيشه شكستن و هاي و هوي بلكه به معناي ورود دانشجويان به ديالوگ براي استفاده بيشتر از ظرفيت هاي آنان.
فاضلي: فرآيند مريضي در دانشگاه وجود دارد. نورث، برنده جايزه نوبل مي گويد. چگونه از دانشگاه انتظار داريم به نياز جامعه پاسخ دهد وقتي كه حتي اساتيد در كلاس ها خود را ملزم نمي بينند نياز دانشجوها را پاسخ دهند؟ چنين دانشگاهي چگونه مي تواند خود را به جامعه بقبولاند؟ كساني كه مي گويند دانشگاه بايد بومي شود خيال شان راحت باشد كه اين دانشگاه صددرصد بومي است. در هيچ كجاي دنيا چنين دانشگاهي پيدا نمي كنيد. اين دانشگاه ساخته ما است با ساختاري معيوب و جلسات دفاعيه پايان نامه هايي كه بيشتر به جلسات سقط جنين علمي مي مانند.

نويسنده: زهرا چوپانكاره

 روزنامه اعتماد، شماره 3273 به تاريخ 31/3/94

Leave a Reply

Your email address will not be published.