چهار نيروي موثر بر نحوه انتخاب كابينه

علوي تبار در گفت و گو با «اعتماد» : چهار نيروي موثر بر نحوه انتخاب كابينه
نه حرف هاي تنش زاي موقع انتخابات مناسب بود، نه اين كوتاه آمدن

كابينه دوم روحاني معرفي شده است. انتقادات و حمايت ها از كابينه در گفت وگوهاي سياسي و فضاي مجازي آغاز شده و اين روند تا پايان جلسات راي اعتماد به وزرا ادامه خواهد داشت. اما آيا واقعا روحاني كابينه بدي بسته است؟ تقويت وزارتخانه هايي نظير دادگستري، نيرو و صنعت تغيير كمي در دولت دوم او است؟ شايد در نگاه اول پاسخ به اين سوالات منفي باشد اما بازگشت به روزهاي پرهيجان انتخابات و شعارهاي شورانگيز حسن روحاني گويي چندان تطابقي با اين تركيب ندارد. عليرضا علوي تبار، تحليلگر و روزنامه نگار با سابقه اصلاح طلب پس از اينكه يك روز براي بررسي كابينه دوم روحاني زمان خواست، روز گذشته در گفت وگويي با «اعتماد» شركت كرد. گفت وگويي بر مبناي كابينه دوم روحاني: متن و حاشيه اش.
علوي تبار كابينه دوازدهم را هم جهت با دولت فعلي روحاني مي داند و معتقد است نيروهاي بهبودخواه بايد به اندازه منابعي از قدرت و كنترلي كه بر قدرت دارند انتظار نقش آفريني داشته باشند. او در عين حال اصلاح طلبان را تنها نيروي موثر بر چينش كابينه نمي داند و معتقد است اين كابينه برآيند نيروهاي مختلفي است كه هر كدام بر تركيبش موثر بوده اند.
علوي تبار البته محافظه كاري روحاني در چينش كابينه را خالي از نقد نمي داند، اما معتقد است ملاك براي ارزيابي كابينه دوازدهم نبايد حضور افراد اصلاح طلب باشد بلكه بايد برنامه ها، خطوط كلي و تيم اجرايي وزرا را فارغ از اينكه اصلاح طلب هستند يا نه بررسي كرد. اگر اين مجموعه اصلاح جويانه بود به دليل شرايط فعلي كشور بايد از آن حمايت كرد.

در يك نگاه كلي، ارزيابي شما از كابينه دوم آقاي روحاني چيست؟
كابينه دوم ايشان كه معرفي شده در واقع ادامه كابينه اول است با چند مورد بهبود موردي و جزيي. برخي وزراي جديد از كارايي بيشتري نسبت به گذشتگان خود در همان وزارتخانه برخوردار هستند اما به لحاظ اساسي نمي توان بين كابينه اول و دوم ايشان تفاوتي در جهت گيري قايل شد.

اين كابينه را چقدر متناسب با وعده ها و مطالبات ايام انتخابات مي دانيد؟
شعارهاي دوره انتخابات يا خواست نيروهاي سياسي كه از ايشان حمايت مي كردند فقط يكي از عواملي است كه در شكل دهي كابينه در نظر گرفته شده است. بايد توجه كنيم كه عوامل ديگري هم مدنظر بوده كه لزوما همسو با اين خواسته ها نبوده و نهايتا برآيند چند نيروي مختلف شكل كابينه را تعيين كرده است. آن خواسته ها و شعارها هم يكي از نيروهاي موثر بوده است.

آيا اين كابينه مي تواند رضايتمندي ميان بدنه اجتماعي راي دهنده به روحاني ايجاد كند؟
به هر حال تحولاتي در كابينه رخ داده است. مثلا نيرويي مثل آقاي بيطرف كه به لحاظ توانايي و قدرت اجرايي فرد برجسته اي است و مورد تاييد نيروهايي است كه اطرافش هستند وارد دولت شده است. اما در ميان اين تغييرات هيچ كدام چهره بارز سياسي كه شناخته شده باشند، نيستند. به واقع نمي توان از آنها به عنوان يك نيروي سياسي نام برد. اگرچه سبقه اصلاح جويي و بهبودخواهي داشته اند اما چهره هاي درگير و شناخته شده نبوده اند. بنابراين از نگاه يك غيركارشناس كه با انگيزه سياسي به كابينه نگاه مي كند ممكن است اين تركيب رضايتبخش نبوده باشد.

اين نارضايتي كه امروز زمينه هاي بروز آن را مي بينيم آيا به اصلاح طلبان به عنوان اصلي ترين دعوت كنندگان مردم براي راي به روحاني يا خود روحاني آسيب نمي زند؟
ممكن است به دولت لطمه بزند اما به جريان حامي دولت لزوما لطمه نمي زند. نيروهاي سياسي جريان حامي دولت كه غالبا اصلاح طلبان و نيروهاي بهبودخواه را شامل مي شود متوجه اند كه در تعيين تركيب كابينه آنها يك نيرو هستند. بايد نيروهاي ديگر را در نظر گرفت. امروز نيروي سياسي ما آنقدر واقع بين شده كه در حد توانمندي خودش انتظار داشته باشد.

چگونه مي توان بدنه اجتماعي را نسبت به مقدورات و محذورات دولت در چينش كابينه توجيه كرد؟
وظيفه ما لزوما توجيه تركيب كابينه نيست. ما بايد وظيفه خودمان را انجام دهيم. توضيحي كه بايد بدهيم اين است كه در صحنه واقعي سياست هر نيرويي به اندازه توانايي بالفعلش اثر مي گذارد. نيروهاي تحول خواه پاي صندوق اكثريت هستند اما منابع مادي، انساني و مراكز ايده پردازي و توليد فكرشان محدود است. بايد يادآوري كنيم كه اگر مي خواهي موثر باشي بايد منابع بيشتر داشته باشي و كنترل بيشتري بر منابع داشته باشي. قدرت يعني كنترل منابع. هرچه منابع بيشتر و كنترل منابع بيشتري داشته باشيد اثرتان هم بيشتر است. ما نبايد توجيه كننده ضعف هاي كابينه باشيم: به خصوص كه ممكن است در تعيين معاونيني كه لزوما احتياج به راي مجلس ندارد اتفاقات ناخوشايندتري هم بيفتد. بنابراين ما در مقام توجيه كننده نيستيم. ائتلاف ما با دولت بر سر اصول كلي و عمومي است. تا وقتي دولت بر آن اصول پايبند است و در آن خطوط حركت مي كند ما هم حمايت مي كنيم. در واقع بايد يك رابطه ائتلافي- انتقادي با دولت داشته باشيم.

اين انتقاد چگونه و كجا مطرح مي شود؟
بايد دو نوع انتقاد را تفكيك كرد: انتقادات تخصصي از وزرا كه بايد صراحتا اعلام كنيم. نسبت به برنامه هاي شان نيز بايد كاملا انتقادي برخورد كنيم. اما يك وقت بحث بر سر اين است كه وزرا اصلاح طلب هستند يا نه. ما در شرايط فعلي بين اصلاح طلبان و اصلاح طلبي بايد تفكيك قايل شويم. بايد محورهاي اصلاح داشته باشيم و از وزرا بخواهيم اين برنامه هاي اصلاحي را اجرا كنند. ممكن است وزيري اصلاح طلب باشد يا نباشد. اصلاح طلب بودن يا نبودن وزرا مساله بعدي است. اگر وزير مربوطه اصلاح جويي و به دنبال اصلاحات اساسي نيست بايد انتقاد كنيم. بحث ما اصلاح طلبي وزرا نيست مهم اين است آيا حاضرند اصلاح طلبانه رفتار كنند يا نه. اين را هم صرفا در ادعاي آنها مورد بررسي قرار نمي دهيم. به ساختار فكري و تركيب تيمي كه قرار است اين اهداف را در آن وزارتخانه محقق كنند هم نگاه مي كنيم. خطوط كلي از نظر ما با توجه به مقدورات كشور مشخص است. آيا آنها حاضرند پايبند باشند؟ مساله مهم اين است كه چه كسي اصلاحات اساسي را به پيش مي برد. اينكه آن فرد متعلق به كدام پايگاه سياسي باشد به دليل شرايط كشور مساله اصلي ما نيست.

در انتخابات سال ٩٤ يكي از عوامل انگيزاننده براي حضور مردم و راي شان به فهرست هاي اصلاح طلبان اين بود كه دولت روحاني بتواند كابينه دلخواهش را معرفي كرده و برايش راي اعتماد بگيرد. مردم در انتخابات ٩٤ تركيب مجلس را تغيير دادند اما آيا دولت نيز تغييري متناسب با آن را در كابينه اعمال كرده است؟
تركيب فعلي مجلس طوري نيست كه لزوما آقاي روحاني بتواند كابينه حداكثري را ارايه كند. در مجلس فعلي اكثريت حامي دولت به يك معنا شكننده است. به همين دليل با وجود تلاش هايي كه صورت گرفت و توانست تركيب مجلس را تغيير دهد اما اين اكثريت كه شامل جريانات بهبودخواه مي شود، شكننده است به همين دليل مجلس هنوز هم ظرفيت بالاي راي دهي به كابينه حداكثري ندارد. بنابراين بايد با احتياط رفتار كرد. بايد با توجه به بده بستان هاي دروني مجلس و اينكه مجلس شامل اعتدالگراي راست محافظه كار هم مي شود و خود دولت هم به عنوان يك نيروي معتدل، ظرفيت افراد دگرگوني خواه را ندارد بايد به اين تركيب راي داد. اشتباهاتي كه در مورد هيات رييسه مجلس شد و منجر به كدورت و جدايي شد را فعلا نبايد تكرار كرد. تا وقتي وضعيت كشور به روال عادي بيفتد و امكان اين باشد كه صندوق ها بهتر تركيب واقعي جامعه را نشان دهد شرايط ما به همين شكل است. وقتي تا نيروي رده ٤ و ٥ اصلاحات را در انتخابات رد مي كنند وضعيت ما عادي نيست. مساله اينجاست كه در اين شرايط انتخابات كم و بيش اراده شما را نشان مي دهد اما لزوما تركيب توانمند اجتماعي شما در مجلس منعكس نمي شود.

شما چند بار بر نيروهاي موثر بر چيدمان كابينه تاكيد كرديد. يكي از آن نيروها، حاميان روحاني هستند. ساير نيروها شامل چه گروه ها يا احيانا نهادهايي مي شود؟
يكي خود رييس جمهور و هسته اصلي مشاورانش هستند. به لحاظ گرايش فكري اين تيم كه بيشتر دوستان حزب اعتدال و توسعه هستند خيلي به راست محافظه كار نزديكند اما آن طيفي از راست محافظه كار نزديك هستند كه مقتضيات زمان را درك كرده است. نبايد از آنها انتظار زيادي براي دگرگوني داشت. اين نيرو بسيار تعيين كننده است. مي بينيد در تحولاتي كه در كابينه يا مجموعه اجرايي رياست جمهوري صورت مي گيرد اين هسته باقي مي ماند ولو اينكه جابه جا شوند. عامل بعدي مجموعه اي است كه در نهادهاي انتصابي دست بالا را دارند. اينها منسجم رفتار مي كنند و روي بعضي وزارتخانه ها كاملا حساس هستند و خيلي سخت به تغيير رضايت مي دهند اخيرا دايره اين حساسيت افزايش يافته است. قبلا روي امثال وزارت اطلاعات فقط حساس بودند اما الان اين حساسيت ها به وزارت علوم رسيده و مرتب هم گسترش مي يابد. آقاي روحاني هم به هيچ وجه خواهان تشديد درگيري ها نيست و مي خواهد با آرامش از اين دوره گذر كند و تا حد زيادي فشار آنها را پذيرفته است. يك نيروي ديگر بخشي از راست محافظه كار است كه اعتدالي رفتار مي كند و با دولت همسو است. آنها هم توقع دارند در تركيب كابينه ديده شوند. مجموعه اين نيروها يعني بهبودخواهان و اصلاح طلبان كه بدنه اصلي حامي روحاني بودند، خود او و تيم مشاوران اصلي اش، نيروهايي كه هسته ثابت و سخت قدرت هستند و موتلفين محافظه كار از جناح مقابل تركيب نيروهاي تعيين كننده كابينه را تشكيل مي دهند.

برآيند اين نيروها چه شمايلي از كابينه ساخته است؟
تركيب دولت خيلي محافظه كارانه است. حتي چهره هايي كه تعلق خاطر به اصلاحات دارند كمترين بازتاب سياسي را داشته اند و نيروهايي هستند كه معمولا كمتر سياسي محسوب مي شوند و بيشتر نيروهاي فن سالار اصلاح طلب هستند. علتش اين است كه آقاي رييس جمهور نگران تنش است. نگران از اين است كه تنشي كه با نيروي تحول طلب به وجود مي آيد ممكن است آنقدر گسترش يابد كه كل دولت فلج شود. به نظر من اين ترس در تعيين كابينه خيلي موثر بوده است. البته اصلاح طلب ها هم بايد نقد و جهت گيري شان را نشان دهند. يك راهش مجلس است. مجلس مي تواند با ايستادن روي اصول و خطوط كلي نشان دهد كه خواهان چه تغييراتي است. نيروهاي مقابل نبايد گمان كنند فقط خودشان موثرند. اين طرف بايد نشان دهد در همين نهادهاي موجود هم قدرت اثرگذاري دارد.

مشخصا در تركيب كابينه دوازدهم روي چه وزارتخانه ها و وزراي پيشنهادي نقد داريد؟
روي اشخاص نمي توام قضاوتي كنم. ما دايم در يك سري افراد تكراري دور مي زنيم. افرادي كه قبلا بوده اند دوباره مي آوريم. جرات تغيير نداريم. به وزراي فردي فكر مي كنيم نه تيمي. اگر براي هر وزارتخانه تيم مي گذاشتيم مي توانستيم چهره هاي ديگري را هم امتحان كنيم كه ايده هاي نو داشته باشند. با اين حال فراموش نكنيد ما همه اين حرف ها و مطالبات را در شرايطي مي گوييم كه نيروهاي قدرتمندي در كشور هستند كه مي توانند خيلي محكم هر نوع تلاشي براي بهبودخواهي و تحولات اساسي را به بن بست بكشانند. من فقط نگران اين هستم كه آيا دولت مي تواند يك مجموعه منسجم اقتصادي ايجاد كند يا نه. اين به رييس بانك مركزي و رييس سازمان برنامه هم بستگي فراواني دارد. در كنار يك وزير اقتصاد دارايي خيلي مي توانند كمك كنند. اما اين تركيبي كه مي بينيم نمي تواند از بحران گذر كند.

شما در بخشي از صحبت هاي تان گفتيد روحاني نگران ايجاد تنش هايي است كه مي تواند كل دولتش را فلج كند. اگر به ايام انتخابات بازگرديم يك پاي اين تنش هاي كلامي در فضاي تبليغات خود ايشان بود. آيا قبول داريد كه ما در ايام انتخابات يك پاي تنش باشيم و بعد از راي آوري به دنبال صلح و آرامش برويم؟
نه: آن حرف هاي تنش زا زدن در زمان انتخابات مناسب بود و نه اين كوتاه آمدن. آدم نگران مي شود كه افراط با تفريط جبران مي شود. در انتخابات لازم نبود برخي حرف ها زده شود. وقتي آنجا مثبت و پاي اصول برخورد كنيد بعدا هم مي توانيد روي آن اصول بايستيد. برخوردهايي كه از قواعد مشخص تبعيت نمي كند و تابع هيجان است خيلي زود فروكش مي كند اما بازگشت به عقب هم دارد. همان هيجانات است كه بستر را براي اين نوع كوتاه آمدن هاي شديد فراهم كرده است. نه آن كار بايد مي شد، نه اين كار. بايد بر اساس اصول و قواعد تصميم گرفته مي شد. ممكن است بگوييم همه اين رفتارها براي گذر از تنش است. خوش بينانه اميدواريم اين هزينه ها باعث كاهش تنش ها شود و به دولت امكان تصميم گيري در فضاي آرامش بدهد.

راه كاهش هزينه، امتيازدهي است؟
بيش از اينكه اين امتيازات داده شود بايد گفت وگوهاي روشني انجام شود. بايد حوزه هايي را از رقابت و منازعه خارج كرد ولي جاهايي هم بايد خيلي جدي رقابت كرد. حوزه رابطه ما با امريكا حوزه رقابت و تنازع نيست. اما در مورد وزارت علوم دليلي ندارد كه روي اصول مان پافشاري نكنيم. اينها با گفت وگوهاي انتقادي با هدف رسيدن به توافق دست يافتني است.

يك طرف اين گفت وگو ممكن است روحاني يا حتي جريان تحول طلب باشد. اين طرف همواره اعلام كرده آماده برگزاري گفت وگو است. گفت وگو بر سر منافع ملي، گفت وگوي انتقادي و… اما آيا طرف مقابل اساسا به گفت وگو در برخي حوزه ها اعتقاد دارد؟
يك وقتي شما بايد از اهرم هاي تان استفاده كنيد. اگر كسي حاضر نيست گفت وگو كند ما كار خودمان را مي كنيم. مسووليت تصميم گيري با دولت است و دولت مي تواند هر جا كه احساس كرد در كارش دخالت مي شود ابتدا به گفت وگو روي بياورد. اگر طرف مقابل حاضر به گفت وگوي انتقادي نيست بايد به مداخله جويان هشدار دهد. اگر كسي حرف جدي دارد وارد گفت وگوي انتقادي شود. در همه جاي دنيا دولت مسوول سياست خارجي است اگر كسي در آن حوزه ها حرف دارد بايد با دولت هماهنگ كند اگر نه دولت اعلام كند من يك دوره زماني فرصت مي دهم تا به گفت وگو روي بياوريد اگر تمايل نداريد مواضع خودم را اجرا كنم. دولت بايد از حداكثر حقوق قانوني خود استفاده كند.

نويسنده: محمد حسين مهرزاد
 روزنامه اعتماد، شماره 3876 به تاريخ 19/5/96،

اين قسمت در حال حاضر بسته است.