فقدان رهبری بشریت در کارزار جهانی علیه ویروس کرونا

بسیاری شیوع سریع اپیدمی ویروس کرونا را معلول جهانی شدن ارتباطات و اقتصاد کشورها میدانند و تنها راه پیشگیری از تکرار چنین همه گیری هایی را در انزوای کشورهای خود تعریف میکنند. این رویکرد معمولا به دنبال انزواطلبی و راهکارهایی همچون برپاکردن حصارها، کاهش سفرها و یا حتی تقلیل تجارت های فرامرزی است و این موارد را در مقابل گشایش های دیدگاه جهانی سازی پیشنهاد میدهند. اما بایستی دانست هرچند قرنطینه های کوتاه مدت میتوانند سرعت شیوع بیماری ها راکند کنند و از همین رو امری اجتناب ناپذیرمی باشند، ولی انزوا های طولانی مدت نتیجه ای جز سقوط اقتصاد کشورها ندارند، بدون آنکه مانعی حقیقی در برابر ورود عوامل بیماری زا برای جوامع خود به ارمغان آورند. لذا پادزهر واقعی اینگونه اپیدمی ها، نه تنها در گسست ارتباطات بین المللی نیست، بلکه برعکس، در همبستگی بیشتر ملل است.

سده ها قبل از عصر جهانی ما، بیماری های فراگیر توانسته بودند میلیون ها انسان را به کام مرگ بفرستند. در قرن چهارده میلادی که هنوز هواپیما و کشتی های تفریحی بزرگ امروزی ساخته نشده بودند، طاعون یا همان«مرگ سیاه» توانست در طی مدت زمان کوتاه یک دهه خود را از شرق آسیا به اروپای غربی برساند و در کشورهای میزبان خود بین هفتادوپنج تا دویست میلیون نفر را از پای درآورد. جمعیتی معادل یک چهارم ساکنین آن زمان دو قاره آسیا و اروپا به کام مرگ فرستاده شدند. در جزیره انگلیس از هر ده نفر، چهار نفر و در شهر فلورانس ایتالیا حتی نیمی از جمعیت صد هزار نفری آن تلف شدند.

در مارس سال ۱۵۲۰ افرانسیسكو دی اگوژا سفری به مکزیك کرد. در ابتدای قرن شانزدهم، آمریکای مرکزی هنوز صاحب هیچ قطار، اتوبوس یا حتی الاغ باربری نبود. با این وجود ویروس آبله در بدن این بیمار مسافر توانست تنها در طی نه ماه – یعنی تا دسامبر همان سال – به ابزاری مهلک در سرتاسر آمریکای مرکزی مبدل و براساس برخی تخمین ها تا یک سوم جمعیت آن منطقه را از میان ببرد.

در سال ۱۹۱۸ نیز حدود نیم میلیارد نفر – معادل بیش از یک چهارم جمعیت آن دوران – به گونه ای از ویروس آنفلوانزا گرفتار شدند. ویروسی که خود را تنها ظرف چند ماه به دورافتاده ترین مناطق جهان رساند و بر اساس برآوردها ۵٪ از جمعیت هندوستان، ۱۴٪ ساکنان جزیره تاهیتی و یا حتی ۲۰٪ مردم ساموآ را از بین برد و نهایتا نیز در مدتی کمتر از یک سال از آغاز شیوع، ده ها میلیون نفر – و بر اساس برخی تخمین ها حتی قریب به ۱۰۰ میلیون نفر – را از پای درآورد تا تلفاتی بیش از مرگ ومیر چهار ساله جنگ جهانی اول از خود بجایی بگذارد

بشر از آن پس تا کنون با افزایش جمعیت رو به رشد خود بخصوص در کلان شهرها و همچنین ارتقاء سیستم جابجایی، بیش از پیش خود را در معرض خطر بیماری های همه گیر قرار داده است. امروزه کلان شهرهای مدرنی همچون توکیو یا مکزیکوسیتی زمینه ای به مراتب غنی تری از شهری کوچکی چون فلورانس قرون وسطایی برای رشد ویروس ها فراهم کرده اند. جابجایی ها نیز در شبکه حمل و نقل جهانی بسیار سریعتر از سال ۱۹۱۸ شده است. از این روست که هر ویروس مهلکی می تواند خود را در کمتر از یک شبانه روز از پاریس به توکیو در شرق و یا به مکزیکوسیتی در غرب عالم برساند و لذا به غیر از زندگی با بیماری های کشنده پی در پی در این کلان جهنم ها چه انتظار دیگری میتوان داشت؟

با این حال، نشر و قدرت اثر اپیدمی ها، هر دو، به صورت چشمگیری کاهش یافته است. آنهم با وجود ظهور و اشاعه امراض وحشتناک جدیدی همانند ایدز و یا ابولا در طی دهه های گذشته. اما نکته اینجاست که همزمان قدرت این اپیدمی ها نسبت به بیماری های فراگیر سده های ماقبل تحلیل رفته و تعداد تلفات آنها افتی چشم گیر داشته است. چرا که بشر امروزی مانعی کارا در مقابل عوامل اینگونه بیماری ها یافته است. بازدارنده ای که نه تنها حاصل رویکردی انزواطلبانه نیست، بلکه نتیجه همکاری بیشتر و ماحصل تبادل اطلاعات است. در کارزار غلبه بر بیماری های همه گیر مطمئنا پیروزی از آن بشر خواهد بود، چرا که در رقابت بین کادر پزشکی و عامل های بیماری زا، موجودات ذره بینی تنها به جهش های غیرمترقبه و کور خود متکی هستند، در حالی که پزشکان به افزارهای تدافعی چون تحلیل و تبادل سریع اطلاعات و آموخته های خود مسلح شده اند.

هنگامی که طاعون در قرن چهاردهم میلادی ظهور کرد، مردم تصوری از واکنش مناسب در مورد چنین بیمارهایی و عوامل آن نداشتند. در واقع تا پیش از دوران پزشکی مدرن افراد، امراض را معمولاً به خدایان خشمگین، شیاطین بنیادسوز یا اقلیم های مذموم منتسب و آنها را لعنت می کردند. در آن دوران وجود موجودات ریزی چون باکتری هاو یا ویروس ها به ذهن کسی خطور هم نمی کرد. عامه مردم به دیو و پری اعتقاد داشتند و تصور آنکه قطره ای آب بتوانند حاوی دسته ای از موجودات پلید ریز و مهلک باشد بسیار دور از ذهن بود. بنابراین در مقابل امراض کشنده ای چون طاعون یا آبله کاری بیش از برگزاری مراسم نیایش های گروهی جهت ارضاء خدایان و اغناء قدیسین خود نمیتوانستند انجام دهند. البته این مراسم ها نه تنها کمکی به بهبود اوضاع نمی کردند بلکه با تجمع افراد زمینه سرایت عامل بیماری به گروهی انبوه تری را مهیا و نتایج معکوسی حاصل می شدند.

در طول قرن گذشته، پژوهشگران، پزشکان و پرستاران موفق شدند در سراسر جهان اطلاعاتی را با همکاری یکدیگر جمع آوری و پی به شیوه شیوع اپیدمی و روش مقابله با آن ببرند. نظریه تکامل نشان داد که چرا و چگونه بیماری های جدید ظاهر و یا امراض قدیمی در شمایل گونه های مهلک تر مجددا فراگیر می شوند. علم ژنتیک به پژوهشگران این امکان را داد تا از کتابچه راهنمای دستورالعمل پاتوژن ها پی به ساختارهای این موجودات کوچک ببرند. در حالی که مردم قرون وسطی از شناخت عامل شیوع «مرگ سیاه» خود عاجز بودند، در این دوران دو هفته کفایت داشت تا ویروس نوظهور کرونا زیر دستگاه دیده، ژنوم آن تجزیه و ابزار تشخیص (کیت تست ویروس) قابل اعتمادی برای شناسایی افراد مبتلا تهیه شود.

بدیهی است با کشف عامل بیماری، مبارزه با آن نیز بسیار سهل تر خواهد بود. مضافا آنکه بهبود شرایط بهداشت عمومی، ارتقاء زیرساخت های پزشکی و کارایی بیشترآنتی بیوتیک ها و یا واکسن ها دست بالایی برای بشر نسبت به دشمنان کوچک خود ایجاد کرده است. اگر یروس آبله در سال ۱۹۶۷ هنوز قادر بود حدود پانزده میلیون نفر را با خود درگیر و دو میلیون نفر قربانی بگیرد. اما تنها یک دهه بعد و پس از کمپین موفق واکسیناسیون جهانی آبله نتایج چنان موفقیت آمیز بود که در سال ۱۹۷۹ سازمان بهداشت جهانی پیروزی بشر بر آبله را اعلام کرد. تا آنجایی که در سال ۲۰۱۹ حتی یک نفر هم به واسطه آن تلف نشد.

حفاظت از مرز های خود

اینگونه تجربه های تاریخی در شرایط تاخت و تاز بی همتای ویروس کرونا به ما چه درس هایی را می آموزد؟

اولا، هیچ کشوری نمی تواند با بستن دائمی مرزهای خویش از خود محافظت کند. کافی است به یاد بیاوریم، بیماری های مسری حتی در قرون وسطی، یعنی مدتها قبل از عصر جهانی شدن، توانسته بودند به سرعت فراتر از سرحدادات جغرافیایی گسترش یابند. بنابراین امروزه حتی اگر سطح ارتباطات جهانی خود را به انگلستان قرن چهاردهم میلادی کاهش دهیم، هنوز کفایت نخواهد کرد. از آن بدتر، به انزوا کشاندن کشورها با ایجاد محدودیت های قرون وسطایی نیز نتیجه مطلوب نخواهد داد و شاید تنها راه ممکن بازگشت کامل به دوران عصر حجر باشد. اما آیا چنین کاری شدنی است؟

دوما، گذشته نشان داده است که حفاظت واقعی از شیوع همه گیری ها با تبادل و به اشتراک گذاری اطلاعات علمی معتبر و با همکاری های جهانی حاصل می شود. هنگامی که کشوری به عارضه مسری مبتلا میشود، باید بتواند صادقانه اطلاعات شیوع آن بیماری را بدون واهمه از فاجعه اقتصادی به اشتراک عموم بگذارد. به کیفیتی که سایر کشورها هم بتوانند به اطلاعات عرضه شده اعتماد کنند. در این صورت است که آنها نیز به جای گزینش نظاره گر ساکت به اقدامات عملی امدادگرایانه روی آورند. چین به عنوان نخستین قربانی این ویروس جدید می تواند بسیاری از آموخته های مهم خود را در اختیار دیگر کشورها قرار دهد. امری که البته لازمه آن وجود سطح بالایی از اعتماد و همکاری بین المللی است.

علاوه بر آن، از سویی همکاری های فراملی جهت اجرای قرنطینه های کارا لازم است و از سوی دیگر قرنطینه و قرق کردن مناطق نیز برای جلوگیری از شیوع بیماری های واگیردار ضروری است. اما وقتی کشورها به یکدیگر اعتماد نداشته باشند و هر کدام خود را در این نبرد تنها ببینند، آنگاه دولت هایشان از اجرای اقدامات نافذ دوری خواهند کرد. سوال اینجاست که اگر در چنین کشوری صد مورد ابتلای به ویروس کرونا کشف شود، آیا دولتمردان آن بی درنگ به مسدود کردن همه شهرها و مناطق خود را روی خواهد آورد؟ پاسخ به این پرسش تا حدود زیادی بستگی به انتظار آن دولت از واکنش سایر کشورها دارد. قرق و منع تردد می تواند به سقوط آزاد اقتصاد هر کشوری منجر شود. لذا اگر دولتمردان فکر کنند که کشورهای دیگر به مدد آنها خواهند آمد، آنگاه احتمالاً شهامت اتخاذ اقدامات شدید را خواهند داشت. ولی اگر تصور بر این باشد که دیگران آنها را رها خواهند کرد، آنگاه احتمالاً تصمیمات کلیدی را تا لحظه آخر و چه بسا پس از سوختن فرصت ها به تاخیر خواهند انداخت.

شاید مهمترین چیزی که مردم باید درمورد چنین اپیدمی هایی بدانند، این است که شیوع بیماری های مسری در گوشه ای از جهان نه تنها برای آن کشور بلکه برای کل گونه بشر میتواند خطر آفرین باشد. چرا که ویروس ها موجودات زنده ای هستند که قابلیت تکامل دارند. ویروسی چون کرونا ابتدا منشأیی حیواناتی داشت و در کالبد خفاش ها رشد میکرد. اما این موجودات به غایت ریز ضمن تکثیر در بدن میزبان به تناوب دچار جهش های تصادفی میشوند که گاهأ باعث تضعیف و زمانی موجب تقویت آنها نسبت به سیستم ایمنی میزبان می شود. بصورتیکه گونه های تصادفأ تقویت شده و نوظهور میتوانند توانایی سرایت سریع در جوامع بشری را بدست آورند. از آنجایکه هر شخص بیمار میزبان تریلیون ها ذره های کوچک زنده است که مدام در حال تکثیر هستند، پس کالبد هر فرد آلوده زمینه ساز تریلیون ها فرصت جهشی جدید در راستای سازگاری بهتر با بدن انسان است. هر کالبدی میتواند همانند دستگاه بخت آزمایی مولد یک تریلیون بلیت قرعه کشی برای تکامل عامل بیماری بشود. و ویروس برای پیشرفت خود صرفا به یک بلیط برنده احتیاج دارد. به بیان دیگر صرفا یک ویروس جهش یافته جهت انتقال بیماری از انسان به انسان دیگر کفایت خواهد کرد.

این لفاظی با حدسیات و گمانه زنی ها نیست. «بحران ریچارد پرستون» در سال ۲۰۱۴ دقیقا چنین زنجیره ای از وقایع را در شیوع ویروس ابولا در منطقه سرخ را توصیف می کند. فراگیری این بیماری هنگامی آغاز شد که برخی ویروس های ابولا از کالبد خفاش ها به سوی بدن انسان جهش کردند. این گونه های نوین باعث بیمار شدن افراد بسیاری شدند، اما عامل بیماری هنوز با زندگی در بدن خفاش ها سازگارتر بود. آنچه ابولا را از یک بیماری نسبتاً نادر به یک بیماری همه گیر مبدل کرد، جهش یک تک ژن در ساختار ویروس ای بود که بدن انسانی را در گوشه ای از (Makona)در غرب آفریقا آلوده کرده بود. این تغییر باعث شد که گونه جدیدی از ابولا – به نام گونه ماكونا در منطقه توانایی پیوند با انتقال دهنده های كلسترول سلول های انسانی را پیدا کند. از آن پس حامل های سلولی به جای کلسترول ویروس ابولا را به داخل سلول ها می کشیدند. اکنون این گونه جدید قادر بود چهار برابر خلف خود برای انسانها آلودگی ایجاد نماید.

پس چه بسا جهش مشابهی در یک تک ژن ویروس کرونا در بدن ناقلی در تهران، میلان ایتالیا یا وهان چین روی دهد و منجر به واقعه ای مشابهه شود. آنگاه این گونه جدید نه تنها تهدیدی مستقیم برای هر ایرانی، ایتالیایی یا چینی، بلکه برای زندگی همگی ما خواهد بود. مردم در سرتاسر جهان نگاهی همخوان به مرگ و زندگی دارند و مطمئنا خواستار فرصت دادن به این ویروس مهلک نیستند. به بیان دیگر جامعه جهانی وظیفه دارد از هر شخصی در هر کشوری محافظت کند.

بشر از اینرو در دهه ۱۹۷۰ موفق به شکست ویروس آبله شد زیرا کلیه كشورها هماهنگ با یکدیگر مردم خود را علیه آبله واكسینه کردند. حتی اگر یک کشور در واکسیناسیون جمعیت خود غفلت میکرد می توانست جامعه بشری را به خطر بیندازد. زیرا تا زمانی که ویروس آبله در جایی وجود داشته و زمینه تکامل آن فراهم باشد می توان انتظار داشت که ویروس فوق در قالبی نوین مجددا شعله نحس خود را در سراسرجهان گسترش دهد.

از اینروست که بشر وظیفه دارد در مبارزه خود با ویروس ها، مجاری نفوذ آنها را به بدقت مسدود کند. اما منظور از مسدود کردن، بستن مرزهای جغرافیایی مابین کشورها نیست. بلکه بشر باید از حائل بین خود و ویروس ها صیانت کند. کره زمین مملو از ویروس های بی شمار ی است که به واسطه جهش های ژنتیکی دائما در حال تغییر و تکامل هستند. حدفاصلی که دنیای ویروس ها را از جهان ما جدا می کند، از درون کالبد هر کدام از ما می گذرد. اگر یک ویروس مهلک در هر کجای کره خاکی بتواند از این سرحد عبور کند آنگاه میتواند کل گونه های انسانی را در معرض خطر قرار دهد

طی قرن گذشته، بشریت این حدفاصل طویل را از هر زمان دیگری مستحکم تر كرده است. سیستم های بهداشتی و درمان مدرن شده اند تا همچون حصاری حائل به خدمت گرفته شدند. پرستاران، پزشکان و پژوهشگران نیز همچون نگهبانان بر فراز دیواره های این بارو به گشت زنی میپردازند تا بتوانند در مواقع خطر حمله متخاصمان را دفع کنند. با این حال، هنوز هم بخش های طولانی از این حدفاصل ها به طرز رقت آوری از دید چشمان محافظان آن به دور است. چرا که هنوز صدها میلیون نفر در سراسر جهان با عدم دسترسی به حتی کمترین خدمات درمانی زندگی میکنند. ما عادت داریم از منظر چهارچوب ملی خود به مقوله سلامتی و بهداشت عمومی نگاه کنیم. اما این واقعیتی انکارناپذیر است که کمک در ارائه مراقبت های بهداشتی بهتر به ایرانیان وچینی ها میتواند نهایتا به حافظت از اسرائیلی ها و آمریکا یی ها نیز بینجامد و جمعیت آنها را نیز از گرفتار شدن به امراض جدید دور کند. هرچند دانستن این فرمول ساده ولی وزین امری بدیهی بنظر میرسد ولی کم نیستند دولتمردانی که فهم این موضوع برایشان ثقیل است.

فقدان رهبری جهانی

امروزه بشر نه تنها به دلیل شیوع ویروس کرونا بلکه به دلیل نبود اعتماد مابین جوامع خود با بحران حادی روبرو ست. اما پیش نیاز مهار بیماری های فراگیر وجود اطمینان در لایه های متفاوت است. رابطه مردم با کارشناسان علمی باید بر اساس عدم تردید باشد. علاوه بر آن شهروندان باید به دولتمردان خود اطمینان و کشورها باید به یکدیگر اعتماد کنند. اما در طی سالهای گذشته کم نبودند سیاستمداران غیرمسئولی که تعمداً در اطمینان به علم تردید و در اعتماد به دولتمردان تزلزل ایجاد و همکاری های بین المللی را دانسته تضعیف کردند. در نتیجه اکنون همه ما در مقابل بحران نبود رهبرانی جهان گرا قرارداریم که بودن آنها می توانست واکنشی هماهنگ و فراملی را سازماندهی و کمر به مدیریت تلاطم مالی ببندد.

شش سال پیش، در سال ۲۰۱۴ ایالات متحده آمریکا رهبریت کارزار مهار اپیدمی ابولا را تقبل کرد. همین کشور در طول بحران مالی ۲۰۰۸ نیز پس از اجماع با انبوهی از کشورهای دیگر عهده دار نقش ای کلیدی در جلوگیری از سقوط اقتصاد جهانی شد. اما اکنون بنظر میرسد این کشور از پذیرش نقش کلیدی در بحرانهای جهانی کناره گیری کرده باشد. دولت فعلی کاخ سفید بسیاری از کمک های خود به نهادهای بین المللی چون سازمان بهداشت جهانی را قطع کرده است. فراتر از آن، این دولت با کردار خود به جهانیان فهمانده است که دیگر به دنبال دوستان واقعی نیست و صرفا بدنبال ازدیاد منافع خود می باشد. هنگامی که بحران مهلک کرونا در آسیا فوران کرد، این کشور در حاشیه نظاره گر ماند و تاکنون نیز از ایفای نقشی کلیدی خودداری کرده است. و از این پس حتی اگر در نهایت تاخیر، در جهت پذیرش نقشی راهبردی قدم بردارد، کمبود اعتمادها به دولت فعلی سبب خواهد شد که تنها تعداد معدودی از کشورهای جهان به پیروی از برنامه های او تمایل داشته باشند. براستی آیا میتوان متصور شد دیگر دولتمردان از کسانی که شعارشان «اول خودم!» است، پیروی کنند؟

توان پر کردن جای خالی کشوری بزرگ و با امکاناتی وسیع چون ایالات متحده را ملت دیگری نخواهد داشت. مضافا انکه بیگانه هراسی، انزواطلبی و بی اعتمادی اکثر نهادهای بین المللی را مغلوب خود کرده است. بسیار بعید است بشر بتواند بدون اعتمادسازی مجدد و همبستگی جهانی فراگیری ویروس کرونا را مهار و آنرا مغلوب کند و چه بسا در آینده نیز شاهد تکرار فاجعه های مسری دیگری خواهد شد.

ولی هر بحرانی میتواند فرصت ساز نیز باشد. چه بسا این ویروس به درک عمومی از خطر عدم اتحاد جهانی کمک کند. مضافا آنکه بتواند فرصتی بی بدیل برای اتحادیه اروپا جهت بدست آوردن حمایت مجدد و تحلیل رفته شهروندان خود نسبت به خویش ایجاد کند. و اگر اعضای متمول تر این اتحادیه با ارسال سریع و سخاوتمندانه کمک های مالی و گسیل تجهیزات و تیم پزشکی به مدد همکاران خود در کشورهایی با شرایط بحرانی تری بشتابند. آنگاه است که می تواند ارزش افزوده تفکر اروپایی واحد را بهتر از هر تعداد سخنرانی پرطمطراق به اثبات رساند. اما چنانچه کشورها جوامع خود را در پشت مرزهای خویش محصور کنند، آنگاه چه بسا این اپیدمی بتواند برای این اتحادیه نتایج خطرناکتری به همراه داشته باشد.
در این لحظه خطیر و بحرانی، نبرد اساسی در درون جوامع بشری در جریان است. اگر این اپیدمی منجر به افزایش و تکرار بی اعتمادی ها در بین افراد شود، آنگاه در حالی که جوامع بشری درگیر مجادله های واهی هستند، پیروز بی بدیل این مقابله ویروس کرونا با رشد تصاعدی خویش خواهد بود. متقابلاً اما اگر ماحصل این کنش های منجر به نزدیکتر شدن همکاری های فراملی شود، آنگاه بشر نه تنها بر این ویروس بلکه بر. عوامل بیماری زای آینده را نیز غالب خواهد کرد.

___________________________

یووال نوح هراری
 فیلسوف و مورخ معاصر این مقاله‌ را در تاریخ ۱۵ مارس در نشریه تایم منتشر کرده است.
او نویسنده کتاب‌های چندی ایست از جمله “انسان خردمند” و “انسان خداگونه” که به زبان فارسی ترجمه شده‌اند، می باشد.

منبع: https://time.com//


**********

از همین نویسنده

**********

Leave a Reply

Your email address will not be published.