محسن امین‌زاده: آمريكا «جنگ اقتصادي» را بر نظامي ترجيح مي‌دهد

 معادله پیچیده ایران و آمریکا در چهل سال گذشته با پدیده نوظهوری به نام دونالد ترامپ پیچیده‌تر از گذشته شده است. انگار همه چیز در حال تکرار شدن است و ناسیونالیسم سفید آمریکایی این بار در شکل غیرقابل پیش‌بینی‌اش دوباره به دنبال صف‌کشی جهانی علیه ایران است. صف‌کشی که البته مانند گذشته پررونق و پرتعداد نیست و متحدان دیروز آمریکا هرکدام به شکلی محترمانه تلاش می‌کنند یا از این صف‌کشی خارج شوند و یا با اکراه در آخر صف بایستند. ترامپ با همه روسای جمهوری گذشته آمریکا فرق می‌کند و این را به راحتی می‌توان از غیرقابل پیش‌بینی بودن وی و آینده‌اش به خوبی درک کرد. اینکه وی به دنبال قهرمان‌سازی در تاریخ است و یا در پشت سر خود تاریخی سیاه به جا خواهد گذاشت پاسخی است که تنها مادر تاریخ قادر است به آن بدهد. به بهانه تحریم‌های شدید و بی‌سابقه آمریکا علیه ایران و تحلیل و بررسی زخم کهنه دیپلماتیک ایران و آمریکا، «آرمان» با دکتر محسن امین‌زاده معاون وزیر امور خارجه در دولت اصلاحات و تحلیلگر روابط بین‌الملل گفت‌وگو کرده که در ادامه ماحصل این گفت‌وگو را می‌خوانید.

محسن امین‌زاده در گفتگو با آرمان

🔴چرا ترامپ علی رغم خروج از برجام و عدم آمادگی ایران برای مذاکره همچنان به مذاکره با ایران تمایل دارد؟ آیا ترامپ به صورت دقیق با رویکرد سیاست خارجی ایران در چهل سال گذشته آشناست و یا اینکه به دنبال قهرمان سازی در تاریخ است؟

🔵پرسش شما را در دو بخش پاسخ می دهم. بخش اول مربوط به پرسش شما درباره شیوه رفتار ترامپ نسبت به ایران و علت تمایل وی به مذاکره با ایران است: آنچه ایران با آن در آمریکا مواجهه است، ائتلافی است میان ترامپ که نوعی ناسیونالیسم سفید آمریکایی را تبلیغ می کند، از یک سو و یک جریان کاملا ضد ایرانی متشکل از تندروترین مخالفان ضد ایرانی در صحنه سیاسی آمریکا و البته اسرائیل، عربستان سعودی در منطقه از سوی دیگر. در یک سوی ائتلاف، ترامپ با تفکراتی افراطی، درصدد است، با کمترین هزینه نظامی موقعیت اقتصادی و تجاری آمریکا را ارتقاء بخشد. در برون مرزها به عملیات نظامی تکیه نمی کند و بخش قابل توجهی از اقدامات او تبلیغاتی و نمایشی است و بسیاری از موضع گیری ها و اقدامات او در سیاست خارجی معطوف به کشمکش هایش با رقبایش در داخل آمریکاست. ولی درسوی دیگر ائتلاف، یک جریان ضد ایرانی متشکل از مقاماتی چون: بولتون، پمپئو و حتی مایک پنس، جولیانی و امثال آنان، همه از تندروترین مخالفان ایران در صحنه سیاست خارجی آمریکا هستند. آنان علائق خود نسبت به ضد انقلاب ایرانی را پنهان نمی کنند و همفکری و همکاری دیرپایی با اسرائیل و عربستان سعودی دارند. برخی از آنان از سال 2001 میلادی پس از حمله القاعده به برج های نیویوک، مشوق حمله آمریکا به ایران بوده اند و بعد از آن نیز معتقد بوده اند که حملات آمریکا به افغانستان و عراق کاملا به سود ایران بوده است . آنچه ما از زبان حاکمیت کنونی آمریکا در رابطه با ایران می شنویم، صدای ائتلاف این دو جریان افراطی است.

ترامپ به برجام به عنوان یک اقدام شاخص اوباما در صحنه بین المللی نگاه کرد و با توجه به شیوه رفتار تبلیغاتی او با مسائل بین المللی، به نظر می رسد که ترامپ، با هر انعطاف کوچکی از سوی ایران برای مذاکره در رابطه با برجام یا سایر مسائل مورد توجه آمریکا، در شرایط انتخاباتی پیش رویش، ممکن است امتیازات قابل توجهی بدهد، اما طبعا مدعی خواهد شد که توانسته با اعمال فشار اقتصادی به ایران به نتایجی بهتر از اوباما دست یابد. البته به نظر می رسد که حتی در چنین شرایطی نیز، جریان تندرو ضد ایرانی متحد ترامپ، برای ممانعت از دادن چنین امتیازاتی به ایران، تلاش جدی خواهد کرد.

اما بخش دوم پاسخ : چون شما به احتمال توجه ترامپ به رویکرد تاریخ چهل ساله روابط آمریکا و جمهوری اسلامی ایران اشاره کردید، این تصور ایجاد می شود که شما قائل هستید که ممکن است آنچه امروز ترامپ و متحدانش انجام می دهند، محصول تداوم یک روند تاریخی باشد.تمایل دارم که در این مورد نکته مهمی را مطرح کنم. من با نگاه تاریخی به تحولات کنونی مناسبات ایران و آمریکا موافق نیستم و معتقدم که این طرز تلقی رایج، باعث بروز اشتباهات مهمی در تحلیل مسائل سیاست خارجی کشور می شود.

بدی امروز روابط ایران و آمریکا ارتباطی به 40 یا 65 سال پیش ندارد. هرچند که ممکن است آثاری از پیشینیه تاریخی آن سالها،‌ در ادبیات سیاسی و خاطرات سیاسی دو کشور باقی مانده باشد. روابط و عملکرد امروز ایران و آمریکا نسبت به یکدیگر، متعلق به امروز است. تابع سیاست ها، تصمیمات و کنش های امروز است و ارتباط موثری به دوره های تاریخی روابط دو کشور ندارد.

اگر بخواهید تحلیل تاریخی بکنید، روابط ایران و آمریکا پس از انقلاب اسلامی به سه یا چهار دوره کاملا متمایز تقسیم می شود. هرکدام از این دوره ها، ویژگی ها و کنش ها و واکنش های کاملا متفاوت مربوط به خود را داشته است. دوره اول، متعلق به دوران جنگ سرد یعنی دوران رقابت شدید آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی است. این دوره شامل سال های انقلاب اسلامی ایران است و در سال 1990 میلادی با فروپاشی اتحاد شوروی به پایان می رسد. پایان این دوره آغاز یک تحول بزرگ در رفتار آمریکا نسبت به ایران است. دوره دوم از سال 1990 آغاز می شود و در سال 2001 میلادی یعنی زمان حمله تروریستی القاعده به آمریکا پایان می یابد . دوره سوم مربوط به سال های پس از حادثه تروریستی یازده سپتامبر 2001 میلادی است که تاکنون ادامه دارد. شاید بتوان دوره ریاست جمهوری ترامپ را با تفاوتهایی، تحت عنوان دوره چهارم تعریف کرد. این دوره ها مشخصات کاملا متفاوتی دارند و شکل و چارچوب بحران روابط ایران و آمریکا نیز در این دوره ها کاملا متفاوت است. بحران کنونی روابط ایران و آمریکا خیلی بیشتر از آنکه در چارچوب تداوم تحولات چهاردهه یا هفت دهه روابط دو کشور قابل تحلیل باشد،‌ با تحلیل عملکرد و تعامل کنونی دو کشور نسبت به یکدیگر و متاثر از پدیده های امروز در ایران و در آمریکا و در جهان امروز، قابل درک است.

🔴ممکن است این چهار دوره را تشریح کنید و توضیح دهید که چه تفاوت های دارند و چرا و چگونه از هم متمایز می شوند؟

🔵انقلاب اسلامی ایران در دوران جنگ سرد به وقوع پیوسته است . دورانی که پس از جنگ جهانی دوم با قدرت گرفتن اتحاد جماهیر شوروی شروع می شود و تا زمان فروپاشی اتحاد شوروی ادامه دارد. در این دوره، ایران یکی از همسایگان مهم اتحاد جماهیر شوروی در خاورمیانه است. در دوران جنگ سرد راهبرد اساسی آمریکا مواجهه با جهان کمونیستی است و این کشور به تحولات سایر کشورهای جهان و بخصوص کشورهای همجوار اتحاد شوروی نیز در این چارچوب می نگرد. برای آمریکا مهمترین اولویت در مناسبات با ایران در این دوران یعنی در ایام وقوع انقلاب اسلامی و پس از آن، این است که جمهوری اسلامی ایران به رغم همه ناسازگاری هایش با کشورهای غربی به ویژه آمریکا، به اردوگاه اتحاد جماهیر شوروی نپیوندد. تمامی مماشات های دولت آمریکا نسبت به ایران در دوران وقوع انقلاب اسلامی و تاحدی پس از آن، تابع این اصل اساسی در سیاست خارجی آمریکاست. در این دوران مخالفت صریح ایران با اشغال افغانستان توسط اتحاد شوروی، برای آمریکا اهمیت زیادی دارد. در این دوران آمریکا خواهان بازسازی مناسبات با ایران است و حتی برای این بهبود تلاش می کند. در دوره ریاست جمهوری رونالد ریگان که ترامپ خود را به شکلی پیرو او می داند، یکی از نمادهای روابط دو کشور، تلاش های آمریکا برای بهبود روابط با ایران در ماجرای فروش اسلحه به ایران و اعزام مشاور امنیت ملی رئیس جمهور آمریکا، رابرت مک فارلین برای مذاکره به ایران تنها 4 سال پس از پایان اشغال سفارت آمریکا توسط دانشجویان در تهران است. اقدامی که مورد حمایت رهبر انقلاب اسلامی ایران بوده است.

دوره دوم مناسبات ایران و آمریکا، با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در اواخر دهه 1990 آغاز می شود.، در این دوره دور نگه داشتن ایران از اردوگاه شوروی دیگر موضوعیت ندارد. آمریکا به ایران به عنوان دولتی افراطی نگاه می کند که مواضع رادیکال خود را پس از انقلاب اسلامی حفظ کرده و به اقدامات ماجراجویانه در سطح جهان دست می زند. شروع تحریم های نفتی علیه ایران مربوط به این دوره است و در سال 1375 و اوایل 1376 احتمال حمله به ایران در آمریکا قوت می گیرد. فشارهای وارده به ایران پس از عملیات تروریستی رستوران میکونوس در آلمان و تند شدن مواضع آمریکا نسبت به ایران پس از حمله تروریستی به مقر آمریکا در منطقه خُبَر واقع در عربستان سعودی مربوط به این دوره است. انتخابات سال 1376 در ایران، بر فضای این روابط بشدت بحرانی، تاثیر مثبت می گذارد و روند تشدید این بحران در روابط، فروکش می کند. مواضع آمریکا قدری تعدیل می شود.

دوره سوم مناسبات ایران و آمریکا از حمله تروریستی به برج های نیویورک در 11 سپتامبر سال 2001 میلادی آغاز می شود. در آغاز دوره، آمریکا بیش از هر زمان به ایران نزدیک می شود. تلاش های اسرائیل و عربستان سعودی علیه ایران تاثیری ندارد و حملات آمریکا به افغانستان و عراق به نفع ایران تمام می شود. متحدان ایران در افغانستان و عراق با توافق ضمنی ایران و آمریکا برسر کار می آیند و ایران به قدرتمندترین کشور منطقه بدل می شود. در این دوره مناسبات دو کشور در دو دوره ریاست جمهوری جرج دبلیو بوش جمهوری خواه و دو دوره ریاست جمهوری اوبامای دموکرات، روندهای گاه بسیار مثبت و اجمالا کم و بیش مثبتی دارد. حتی سیاست خارجی پرغلط دولت احمدی نژاد که منجر به ارجاع پرونده هسته ای ایران با اجماع جهانی به شورای امنیت سازمان ملل و تحویل این پرونده به دولت آمریکا، و سردتر شدن مناسبات میان ایران و آمریکا می شود، نهایتا با توافق برجام در دولت روحانی به سرانجام امیدبخشی می رسد.

دوره چهارم همین دوره کنونی حاکمیت ترامپ است. تفاوت اساسی دوره چهارم با دوره های قبل، سازگاری شدید دولت آمریکا با مخالفان ایران در منطقه یعنی اسرائیل و عربستان سعودی و گروه های مخالف دولت ایران مانند مجاهدین خلق است. دولت ترامپ به صورتی بی سابقه تحت تاثیر مناسباتش با اسرائیل و عربستان سعودی علیه ایران عمل می کند و در همین جهت فشارهایش به ایران هم بی سابقه است. هرکدام از این دوره ها فرصت ها و تهدیداتی برای ایران داشته است و ایران در دوره سوم بیش از هر زمان دیگری از فرصت های ایجاد شده در مناسبات با آمریکا بهره برداری کرده و سود برده است.

🔴در کدام دوره ها ظرفیت بهبود روابط ایران و آمریکا بیشتر فراهم بوده است؟

🔵در همه دوره ها کم و بیش چنین ظرفیتی وجود داشته است . در همه دوره ها، زمینه بهبود روابط ایران و آمریکا فراهم شده اما هر بار به دلایلی که مربوط به همان دوره بوده و نه دوره های پیش از آن، این ظرفیت ها نتیجه بخش نبوده و زمینه بهبود مناسبات بین دو کشور تخریب شده است. در همه این دوره ها تندروهای ایرانی، تندروهای آمریکایی و تندروهای اسرائیلی، به تناسب در تخریب زمینه های بهبود مناسبات ایران و آمریکا، به یکدیگر کمک کرده اند. هرگاه شرایط در ایران منعطف بوده، با اقدام تندروها در واشنگتن، در آمریکا شرایط رادیکال شده و هرگاه در آمریکا شرایط فراهم بوده، تندروها در ایران شرایط را تخریب کرده اند. در همه موارد نیز اسرائیل نقش تخریبی ایفا کرده است. در سال های اخیر اقدامات و هزینه های هنگفت برخی دول عربی نیز در تخریب شرایط مساعد، موثر بوده است.

در دوره اول، یعنی پس از انقلاب اسلامی و پس از پایان اشغال سفارت آمریکا در تهران ، در آمریکا تمایل به بهبود روابط با ایران وجود داشته اما فضای عمومی در ایران آماده بهبود روابط با آمریکا نبوده است. دراین دوره فضای شدیدا ضد آمریکایی ناشی از خاطره تاریخی کودتای 28 مرداد 1332و برکناری دولت ملی دکتر مصدق توسط آمریکا و فضای شدیدا ضد آمریکایی ناشی از گرایش های چپ در ایران، زمینه های انعطاف در ایران برای بهبود روابط را بسیار محدود می کرده است. اقدام آمریکا برای نزدیک شدن به ایران با اعزام رابرت مک فارلین مشاور امنیت ملی رونالد ریگان رئیس جمهور وقت آمریکا به تهران، در سال های 1384 و 1385به دو دلیل شکست خورد. نزدیکان آقای هاشمی رفسنجانی که مدیریت این مذاکرات را در ایران برعهده داشتند، روی جلب نظر موافق سایر جریان های سیاسی برای تفاهم بر سر بهبود روابط با آمریکا و انجام این مذاکرات، هیچ کاری نکرده بودند و در نتیجه افشای بسیار غافلگیر کننده خبر سفر پنهان مک فارلین به تهران و مذاکرات پنهان او با مقامات ایران، ، منجر به توقف کامل این نوع تماس ها و مذاکرات و حتی تخریب تکرار چنین فرآیندی در آینده شد. فضای افکار عمومی در ایران در این دوره آمادگی مذاکره با آمریکا را نداشت و فاش شدن غافلگیرکننده مذاکرات پنهان با مک فارلین، فضا را تندتر هم کرد. پس از آن، اقدامات آمریکا برای جلوگیری از پیروزی ایران در جنگ با عراق، سرنگون کردن هواپیمای مسافربری ایرانی توسط آمریکا و کمک های اطلاعاتی آمریکا به عراق برای اولین بار از آغاز جنگ، در نبرد فاو، فضای مناسبات را تیره تر از قبل کرد.

در دوره دوم، پس از فروپاشی اتحاد شوروی در اواخر دهه 1990 میلادی، شرایط ابتدا نسبتا مثبت بود، اما با تصویب قانون تحریم های فرامرزی آمریکا، تحت عنوان قانون داماتو علیه همکاری هر کمپانی خارجی با صنایع نفتی ایران در حد بیش از 20 میلیون دلار ، به ابتکار جمهوریخواهان در کنگره آمریکا، نه تنها مناسبات ایران و آمریکا تیره تر شد ، بلکه زمینه های کاهش تنش بین دو کشور نیز خیلی محدودتر شد. در ادامه، متهم شدن ایران به کمک به تروریست های عملیات خُبَر علیه نیروهای آمریکایی در عربستان سعودی و درگیر شدن ایران با اتهام دست داشتن در ترور رهبران کرد در رستوران میکونوس در آلمان، منجر به تشدید تیرگی روابط ایران با آمریکا و اروپا شد. درحدی که زمزمه احتمال حمله نظامی آمریکا به ایران در فضای رسانه ای جهان، بالا گرفت. اما پس از انتخابات سال 1376 در ایران، شرایط به سرعت تغییر کرد. ظرفیت تعامل برابر با دولت آمریکا فراهم شد و فضا در داخل آمریکا به نفع ایران تغییر کرد. با واکنش دولت های اروپایی علیه قوانین فرامرزی آمریکا، دولت آمریکا از اجرایی کردن قانون داماتو خودداری کرد و عملا ممنوعیت ها محدود به ممنوعیت همکاری کمپانی های آمریکایی با ایران باقی ماند. در ایران نیز فضای تعامل با آمریکا مثبت بود، اما این بار، اقدام تندروهای ایرانی در حمله مسلحانه نمایشی به اتوبوس حامل هیات اقتصادی آمریکایی در تهران، منجر به تخریب نسبی شرایط شد. در عین حال پس از قتل عام دیپلمات های ایرانی در مزار شریف افغانستان در تابستان 1377، آمریکا در محکوم کردن اقدام طالبان علیه ایران پیشقدم شد و با ابتکار نماینده دبیرکل سازمان ملل، مذاکرات چهار جانبه ژنو در مورد آینده افغانستان میان چهار کشور ایران ، آمریکا، آلمان و ایتالیا (چهار کشور مقر شخصیتهای سیاسی افغان) شکل گرفت و منجر به تحولی مهم در مناسبات ایرانی با آمریکا شد.

در دوره سوم : چند بار شرایط بهبود مناسبات ایران و آمریکا فراهم شد و هر بار به ابتکار تندروها در آمریکا و یا ایران و یا اسرائیل بهم خورد. حمله تروریستی یازده سپتامبر به آمریکا، شرایط را برای نزدیک شدن دو کشور بیش از هر زمانی فراهم کرد. همکاری غیر مستقیم ایران و آمریکا علیه رژیم طالبان در افغانستان و سپس علیه رژیم صدام در عراق ، شرایط بهبود روابط با آمریکا را بسیار فراهم کرد. اما در این وضعیت دولت اسرائیل نقش موثری در بهم زدن فضای مساعد میان دو کشور و تند کردن مواضع دولت آمریکا نسبت به ایران ایفا کرد. در ادامه، افشای اقدامات اعلام نشده ایران در صنایع هسته ای، منجر به تند شدن فضای بین المللی علیه ایران شد. مذاکرات با اروپایی ها فضا را کنترل کرد، اما خروج ایران از مذاکرات با اروپا در سال ۱۳۸۴، منجر به ارجاع پرونده ایران با اجماع جهانی به شورای امنیت سازمان ملل شد. ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت مترادف با تحویل پرونده ایران به دولت آمریکا بود. در چنین فضایی مناسبات ایران و آمریکا بسیار تیره شد. این فضای منفی تا تشکیل دولت دکتر روحانی ادامه یافت. از سال 1392 در شرایطی که ایران با ترویسم داعش در منطقه می جنگید و نقش مهمی در جلوگیری از استقرار دولت داعش در منطقه ایفا می کرد، زمینه گفتگوهای چند جانبه با آمریکا و اروپا بر سر مسائل هسته ای ایران فراهم شد. با امضای توافقنامه برجام به شکل معجزه آسایی پرونده ایران از شورای امنیت سازمان ملل و اختیار آمریکا خارج شد. در این شرایط انعطاف دولت آمریکا که قادر بود پرونده را برای همیشه در شورای امنیت سازمان ملل نگه دارد، قابل توجه بود. انعطافی که به باور من با وضعیت منطقه و ناتوانی جامعه جهانی در برخورد با تروریسم داعش در منطقه بدون نقش فعال ایران نیز، ارتباط داشت.

در دوره چهارم: به موازات مبارزات ایران با رژیم تروریست داعش در منطقه، دولت دکتر روحانی ظرفیت مذاکره با جامعه جهانی را در مورد نقش ایران در سرکوب داعش در منطقه داشت. این موضوع تنها موردی بود که ترامپ در سخنرانی های انتخاباتی خود روی آن صحه می گذاشت. اما با نقش محدود و انفعالی دولت ایران در مدیریت سیاست خارجی منطقه ای از جمله بحث مبارزه با تروریسم داعش در منطقه و نقش انحصاری نظامیان و منتقدان دولت روحانی در سیاست خارجی منطقه ای و مبارزه با تروریسم داعش، شرایط استفاده از فرصت مهم مبارزه با تروریسم داعش، برای تعامل ایران با جامعه جهانی فراهم نشد. فرصتی که به باور من، در یک مدیریت درست سیاسی، بدون کمترین تغییری در اهداف راهبردی ایران در سیاست های منطقه ای و مبارزه با تروریسم، هرنوع فشار جدید به ایران از سوی دولت آمریکا را منتفی می کرد.

🔴فشار ترامپ به ایران تا کجا ادامه پیدا خواهد کرد؟ ترامپ در نهایت عقب نشینی خواهد کرد و یا اینکه زمینه را برای تضعیف ایران مهیا می کند تا روسای جمهوری آینده آمریکا از آن برعلیه ایران استفاده کنند و از ایران امتیاز بگیرند؟

🔵ترامپ پدیده جدید و متفاوتی است . نه فقط برای ایران بلکه برای همه کشورهای جهان. چشم انداز روشنی از آنچه در دولت ترامپ طی دو سال آینده و شاید شش سال آینده خواهد گذشت وجود ندارد. ایران خوشبختانه پیش از روی کار آمدن ترامپ در دوره ریاست جمهوری اوباما در یک رویداد بی سابقه موفق شده از تله آمریکا در شورای امنیت سازمان ملل متحد خارج شد. اما متقابلا ترامپ با خروج از برجام عملا بیش از هر زمان به لحاظ دیپلماتیک رویاروی ایران قرار گرفت. به دلیل عدم همراهی سایر کشورهای جهان، آمریکا موفق نشده مجددا اجماع جهانی علیه ایران را شکل بدهد و برعکس این بار اجماع جهانی در کنار ایران قرار گرفته است. اما آمریکا بنا دارد که با تحریم یکجانبه خود نشان دهد که به تنهایی قادر است با ابزار اقتصادی کشور قدرتمندی مثل ایران را که مورد حمایت جامعه جهانی نیز هست، به زانو درآورد.

همه ابعاد این پدیده نو است و ارزیابی روشنی از نتایج آن نیز وجود ندارد. به جز اسرائیل، عربستان سعودی و تا حدی امارات و بحرین، هیچ کشور دیگری در جهان تمایل ندارد که آمریکا در تحریم یکجانبه اش علیه ایران موفق شود. نه به خاطر ایران بلکه به خاطر نگرانی از دیرپا شدن چنین عملکردهایی از سوی آمریکا در مناسبات بین المللی. همه کشورهای موثر جهان نگرانند که موفقیت آمریکا در اجرای تحریم های یکجانبه علیه ایران ، مناسبات آمریکا با سایر کشورهای جهان را هم تغییر دهد و آنان در آینده حتی در مواجهه با اختلاف متعارفی با دولت آمریکا مثل اختلاف بر سر تعرفه های تجاری ، در معرض رفتار مشابه آمریکا قرار گیرند .موفقیت آمریکا در نادیده گرفتن پیمان ها و سازمان های بین المللی نیز می تواند برای همه کشورهای موثر جهان خطرناک باشد. کشورهای موثر اتحادیه اروپا به رغم اختلافات درونی خودشان، در حمایت از برجام یکپارچه هستند. کشورهای قدرتمندی چون روسیه، چین، ژاپن و هند، نیز خواهان عدم موفقیت آمریکا هستند. اما همه آنان محدودیت های زیادی برای مواجهه با آمریکا دارند. همه این کشورها به رغم تمایلاتشان، عملا از تحریم های آمریکا علیه ایران تبعیت می کنند. برسر خروج آمریکا از برجام، امروز بیش از هر زمان مشخص شده که اقتصاد جهانی به شدت به تکنولوژی و بازار و مناسبات مالی آمریکا وابسته است و همه کشورهای جهان برای اولین بار با قدرت کنترل بی نظیر آمریکا روی اقتصاد جهانی و سیستم بانکی جهان مواجه شده اند.

به نظر من همه چیز به توانایی کشورهای دیگر در دور زدن تحریم های علیه ایران و امکان عدم همراهی آنان با آمریکا علیه ایران بستگی دارد. آنچه تا کنون دیده شده از جمله شیوه هایی که اروپایی ها دنبال کرده اند امیدبخش نبوده است.

🔴آیا شرایط تحریم ها به شکلی خواهد بود که تغییری در مواضع ایران نسبت به مذاکره و یا عقب نشینی در مواضع خودش به وجود بیاورد؟

🔵پاسخ به این پرسش دشوار است . نشانه های غالب حاکی از آن است که ایران خواهد توانست در حد یک میلیون تا یک میلیون و دویست هزار بشکه نفت بفروشد. توقف این میزان از صادارت نفت ایران، منجر به افزایش قیمت نفت و فرآورده های نفتی در جهان، از جمله در آمریکا می شود. ترامپ تمایل ندارد که افزایش قیمت بنزین به موقعیت او در انتخابات آتی لطمه بزند. لذا ظاهرا آمریکا جلو صادرات این میزان نفت ایران را نخواهد گرفت. این میزان صادرات نفت نیز تقریبا معادل رقمی است که در معادله نفت در مقابل دارو و غذا قابل تصور است. اگر این میزان نفت صادر شود، انتظار می رود که حداقل های مورد نیاز مصارف غذا و دارو و شاید اندکی از نیازهای دیگر که در تحریم آمریکا نیست، تامین شود. اما مشکلات صنایع کشور و توسعه کشور بسیار جدی خواهد بود. مشکل نقل و انتقال پول هم مانع اصلی کار بخش خصوصی ایران شده است. انتظار می رود که سازوکار ویژه تجارت اروپا با ایران تحت عنوان INSTEX تا حدی این مشکل را حل کند؛ ولی راهگشای موثری نخواهد بود. طبعا ایران می تواند چنین شرایطی را به صورت موقت مدیریت و تحمل کند و در چنین شرایطی فرصت های بیشتری نیز برای برخی تولید کنندگان ایران فراهم خواهد شد، اما چنین وضعیتی برای اقتصاد و توسعه ملی ایران قابل دوام نیست و اگر جامعه جهانی و مدافعان برجام درصدد رفع مشکل برنیایند چنین وضعیتی شدیدا به اقتصاد ایران ضربه خواهد زد.

🔴با توجه به پا به سن گذاشتن نسل اول انقلاب در ایران آیا این شرایط به وجود خواهد آمد که نسل بعدی رویکرد متفاوتی نسبت به آمریکا اتخاذ کند؟ چرا و چگونه ؟

🔵معنای ضمنی این پرسش آن است که شما قائل هستید که اختلاف ایران و آمریکا ناشی از شیوه نگاه نسل انقلابی در ایران است. این تلقی هم دقیق نیست و این هم نوعی فرافکنی و ساده کردن موضوع است. توضیح دادم که عدم بهبود روابط ایران و آمریکا در هر دوره ای از سه یا چهار دوره متفاوت در چهل سال گذشته، ناشی از عملکرد های افراطی متفاوتی بوده است. در برخی شرایط، نقش تندروهای آمریکا و اسرائیل در جلوگیری از بهبود روابط با ایران، بیش از نقش تندروهای داخلی در ایران بوده است. از سوی دیگر در شرایط کنونی غالب مخالفان تعامل با جامعه جهانی به نسل دوران انقلاب اسلامی تعلق ندارند. شما امروز می توانید در میان همسالان من، مدافعان زیادی از هر دو جناح اصلاح طلب و اصولگرا، برای بهبود روابط ایران با جامعه جهانی از جمله آمریکا بیابید. حمله کنندگان به آمریکایی ها در تهران، حمله کنندگان به سفارتخانه های انگلیس و عربستان سعودی و فعالان فضای مجازی علیه بهبود روابط ایران با آمریکا و اروپا، غالبا جوانانی تند و احساساتی و کم دانش نسبت به پیشینه چهل سال گذشته کشور هستند. منافع شخصی و پاداش ها و امتیازات ناشی از تندروی در این زمینه ها نیز، در کنش آنان موثر است. از سوی دیگر بهبود روابط ایران و آمریکا با منافع برخی کشورهای جهان و منطقه سازگار نیست. تلاش های آنان نیز به شیوه های متفاوت در عدم بهبود روابط ایران و آمریکا موثر است. دولت احمدی نژاد متعلق به نسل اول انقلاب نبود. و برعکس بسیاری از مخالفان احمدی نژاد متعلق به نسل اول انقلاب بودند. در دوره ریاست جمهوری احمدی نژاد تمامی فرصت های سیاست خارجی کشور تخریب شد و با اجماع جهانی ایران به متهم فصل هفتم منشور ملل متحد بدل شد.

به باور من آنچه برای تغییر رویه های متعارف ایران در سیاست خارجی ضروری است، رسیدن دولتمردان ایران به یک اجماع در جهت مصالح ملی است. اجماعی که می تواند نهایتا بدل به یک اجماع ملی شود. در شرایط کنونی، اختلاف نظر میان دولتمردان ایران در مورد مصالح ملی و امنیت ملی راه را برای هر تدبیر جامع و درستی می بندد.

🔴مانند آنچه در مورد تصویب قوانین مربوط به FATF با آن مواجه هستیم.

🔵دقیقا . اختلاف نظرها در مورد تصویب یا عدم تصویب FATF مصداق بارز این تفرق نظر و عدم اجماع ملی است. برای موافقان تصویب این قوانین، استدلال ها و ادعاهای مخالفان قابل درک و فهم نیست و به نظر می رسد که دلایل مخالفت آنان ارتباطی با فرصت ها و تهدیدات عدم تصویب این قوانین ندارد. آنان فقط مخالف رابطه با آمریکا نیستند. مخالف تعامل با جامعه جهانی هستند و نوعی انزوای از نوع کره شمالی را طلب می کنند. انزوایی که هستی یک ملت را در کره شمالی منهدم کرده است.

🔴آیا این احتمال وجود دارد که با روی کار آمدن یک دولت راستگرای سنتی و یا راست گرای رادیکال در سال 1400 در ایران، تقابل ایران و آمریکا از حالت نرم افزاری به حالت سخت افزاری تغیییر وضعیت بدهد و تنش نظامی بین دو کشور رخ بدهد؟

🔵احتمال تنش گسترده نظامی آمریکا با ایران خیلی کم است. هیچکدام از طرفین، تمایل به برخورد نظامی ندارند. متاسفانه ابزار اقتصادی برای زمین گیر کردن ایران نیز به اندازه کافی موثر به نظر می رسد و نیازی به برخورد نظامی نیست. آمریکا قصد دارد ثابت کند که بدون حمله نظامی و به رغم اجماع سیاسی جهان به نفع ایران، با ابزار صرفا اقتصادی، قادر به مجبور کردن ایران به عقب نشینی است.

🔴دولت آینده ایران چه تاثیری در تغییر وضعیت موجود جامعه و تغییر سیاست خارجی خواهد داشت؟

🔵پاسخ به این پرسش مانند برخی از پرسش های دیگرشما، نیاز به پیشگویی دارد. طی 27 ماه آینده تحولات بسیار زیادی در ایران در پیش است که همه آنها می تواند سرنوشت سیاست خارجی دولت آینده را روشن می کند.

🔴در چه شرایطی احتمال جنگ میان ایران و آمریکا شدت خواهد گرفت ؟ این جنگ احتمالا دارای چه ابعاد، ویژگی ها و وسعتی است ؟

🔵در چهل سال گذشته برخی برخوردهای محدود نظامی ایران و آمریکا در خلیج فارس روی داده است. تصور می کنم که اگر شرایط میان ایران و آمریکا تندتر شود و به کنش های نظامی کشیده شود، به درگیری های محدود در خلیج فارس محدود خواهد بود. البته احتمال وقوع همین درگیری های محدود نیز کم است.

🔴آیا شرایط کنونی آمریکا به شکلی است که ترامپ مانند کارتر به یک رئیس جمهور چهار ساله تبدیل شوید و یا اینکه ترامپ به احتمال زیاد رئیس جمهور هشت ساله آمریکا خواهد بود؟ در چه شرایطی ترامپ به یک رئیس جهمور چهارساله تبدیل خواهد شد؟

🔵اگر وضعیت افکار عمومی آمریکا در سال آینده نیز مانند وضعیت کنونی باشد و هیچ تغییری منجر به افزایش مشارکت یا تغییر فضای عمومی نسبت به ترامپ نشود ؛ شانس انتخاب دوباره ترامپ بالاست. اما ترامپ در میان روشنفکران و تحصلیکردان آمریکایی مخالفان سرسخت زیادی دارد. در صورتی که حزب دموکرات موفق شود بخشی از نخبگان آمریکایی غیرفعال در انتخابات را به فعالیت انتخاباتی و رای دادن تشویق کند، احتمال تغییر ترکیب آرا و شکست ترامپ وجود دارد. با توجه به خشمی که نسبت ترامپ در میان آمریکایی های تحصلیکرده و نخبه وجود دارد، احتمال چنین تحولی وجود دارد. ظاهرا برنی سندرز نامزد چپ گرای حزب دموکرات با نامزدی خود چنین تلاشی را آغاز کرده است. من احتمال بدل شدن او به نامزد نهایی حزب دموکرات را زیاد نمی دانم، اما معتقدم که او نقش مهمی در انتخابات آینده امریکا ایفا خواهد کرد.

🔴مفهوم دشمن در علوم سیاسی نسبی است و نمی توان در یک پروسه بلند مدت دشمن را مفهومی قطعی قلمداد کرد. چه بسا کشوری که دیروز دشمن ما بوده اما امروز دوست است و چه بسا کشوری که امروز دوست ماست و فردا دشمن ما می شود. چرا این قضیه درباره آمریکا و ایران صادق نبوده است؟

🔵دقیقا حق با شماست . حتما مفهوم دوست و دشمن در سیاست خارجی مفهومی نسبی است. در شرایط متفاوت دوستی های و دشمنی ها ممکن است جایگاهشان تغییر کند. این موضوع در مورد آمریکا نیز به صورت نسبی و ضمنی در مواردی کاملا صادق بوده است. در مخالفت ایران با اشغال افغانستان توسط اتحاد شوروی و کمک به مبارزه مجاهدین افغان با نظامیان شوروی، ایران عملا با آمریکا در یک طرف این منازعه قرار داشته است. در کمک ضمنی ایران به شکست طالبان در مقابل آمریکا در افغانستان و استقرار دولت جدید در افغانستان، در کمک ضمنی ایران به شکست رژیم صدام حسین در مقابل آمریکا، و در همراهی های ضمنی ایران با آمریکا در تحولات سیاسی عراق بعد از صدام و استقرار دولت ملی در عراق، در همراهی ضمنی آمریکا با ایران در ساقط کردن دولت داعش در سوریه و عراق، ایران همراهی صریح یا ضمنی با آمریکا را انتخاب کرده و به آن عمل کرده است. در همه این موارد ایران به صورت غیر مستقیم و گاه مستقیم با آمریکا همراهی کرده و متقابلا نیز آمریکا با ایران همکاری و همراهی کرده و مانع رسیدن ایران به بخش های مهمی از فرصت ها و اهداف مورد نظرش نشده است. اتفاقا انتقادی که به سیاست خارجی دولت کنونی می شود، این است که چرا ایران از فرصت ساقط کردن داعش در سوریه و عراق به درستی در جهت حل مشکلات خود با جامعه جهانی از جمله آمریکا استفاده نکرده است. نظامیان فعال در مبارزه با داعش متاسفانه درک درستی از مدیریت سیاسی این تحولات نداشته اند و عملا وزارت خارجه را نیز از مدیریت این تحولات سیاسی حذف کرده اند. به دلیل عدم حضور دیپلماسی موثر در کنار کار نظامیان در برخورد با تروریسم در سوریه و عراق، اقدامات بسیار ارزشمند ایران در مبارزه با داعش که با بخش هایی از سیاست های آمریکا از جمله سیاست های دولت ترامپ سازگار بوده، منجر به ایجاد فرصت برای ایران نشده است. ایران نه تنها از فرصت مبارزه با تروریسم بین المللی در عراق و سوریه، بهره مند نشده، بلکه بعد از سقوط داعش تحت فشار شدید هم قرار گرفته است.

🔴راه حل شما برای پایان تخاصم چهل ساله ایران و آمریکا چیست ؟ دو کشور باید در چه زمینه ای مواضع خود را تعدیل کند تا یک رابطه مسالمت آمیز بین دو کشور برقرار شود؟

🔵بهبود روابط با جامعه بین المللی از جمله بهبود روابط با آمریکا نیاز به یک اجماع ملی در ایران دارد. اجماع ملی درباره اهداف و راهبردهای ملی در زمینه های مختلف. چنین اجماعی درحد اجماع دولت چین در مورد توسعه ملی پس از کنارگذاشتن انقلاب فرهنگی در این کشور مهم و موثر است. در چهل سال گذشته چین بر اساس اجماع میان رهبران این کشور بر سر توسعه ملی، به موفقیت های بسیار بزرگی دست یافته است. طی چهل سال از یک کشور تحقیر شده بسیار پر جمعیت و آکنده از فقر و تنگدستی ، به اقتصاد دوم جهان بدل شده است. چنانکه همواره رهبرانش در این مدت ابراز کرده اند، رهبران چین قدرت ملی خود را در توسعه ملی دیده اند و در این زمینه بسیار موفق و تا حد زیادی هماهنگ عمل کرده اند و بسیار قدرتمند شده اند. عزم ملی مشترک رهبران چین و مردم چین چنین فرصت های عظیمی را برایشان ایجاد کرده است. ایران نیز برای توسعه و پیشرفت و برای حل بحران های بزرگی که با آن مواجه است، نیاز به تفاهم ملی و عزم ملی بر سر اهداف و برنامه های کلان کشور دارد. در وضعیت کنونی عملکرد بخش های مختلف نظام آکنده از اختلاف نظرها، تداخل ها، هرج و مرج ها و مناقشات پیدا و پنهان است. این تعارضات نه تنها مانع توسعه ملی می شود بلکه حوزه های مختلف را به فساد و فرصت طلبی و فرصت سوزی مبتلا می کند. یعنی متاسفانه برخلاف این ضرورت ملی، در حال حاضر ایران در معرض شکاف های بزرگی در جامعه از جمله میان دو جناح عمده متشکل از نخبگان و مدیران و رهبران کشور است. برسر توسعه ملی تفاهم مشترک و شفافی وجود ندارد. بر سر اقتدار ملی، اهداف ملی ، و امنیت ملی شکاف های عمیق مرامی، منفعتی، روشی و کارکردی وجود دارد. این شکاف ها در حدی است که در بسیار از حوزه ها توان ملی صرف خنثی سازی همین تعارضات متنوع می شود. اجماع ملی محصول تعامل و تفاهم است و با امریه محقق نمی شود. چگونگی مواجه با پدیده های بین المللی از جمله مواجهه با آمریکا و چگونگی تعامل و تفاهم با جامعه جهانی، خود محصول خوانش مشترک این اجماع ملی است. در شرایطی خاص و در حوزه هایی خاص منافع ملی ایران ایجاب می کند که با آمریکا به تفاهم برسد و در شرایط و حوزه هایی دیگر ممکن است هرگز تفاهم کاملی میان دو کشور شکل نگیرد. تمامی این وجوه و راهکاری های مواجهه با هر پدیده ای در صحنه بین المللی و از جمله جوانب مختلف تعامل با آمریکا، مستلزم اجماع ملی بر سر اهداف و برنامه های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی کشور است. در چهل سال گذشته عدم اجماع برسر اهداف و برنامه های کشور خسارات زیادی ایجاد کرده است، اما امروز عملا شرایط به سمتی سوق داده شده که بدون رسیدن به این اجماع ملی برسر توسعه و پیشرفت کشور، چشم انداز آینده کشور اصلا روشن نیست.

 احسان انصاری

روزنامه آرمان

 

اين قسمت در حال حاضر بسته است.