چشم‌انداز ایران و افق‌های پیش‌روی جمهوری‌خواهان
گفت‌وگو و رایزنی مهرداد درویش‌پور با گروه ارزيابی از اوضاع سياسی کشور “همگامی برای جمهوری سکولار دموکرات در ایران”
( توضیح: این گفت‌وگو و رایزنی در جلسه ای به دعوت مسئولان «همگامی برای جمهوری سکولار دموکرات در ایران» در ماه اکتبر برگزار شد. متن پیاده‌شده آن، پس از ویرایش و بازنویسی سخنران، برای انتشار در اختیار همگامی قرار گرفت.)
باسلام و سپاس از دوستان «همگامی» که برای این رایزنی و گفت‌وگو از من دعوت کردید. از میان ده پرسش مهم و بغرنجی که مطرح کرده‌اید، می‌کوشم با پاسخ طبقه بندی شده به برخی از آنها تصویری فشرده از وضعیت کنونی به دست دهم.
عصر پسا خامنه‌ای و افزایش قدرت سپاه
دو پرسش نخست و دوم شما به پیامدهای کشته شدن علی خامنه‌ای، جانشینی مجتبی خامنه‌ای و جنگ چهل‌روزه بر ساختار ولایت فقیه، موازنه قدرت و شکاف‌های درون حاکمیت و نقش سپاه در این موازنه قدرت مربوط می‌شود. ارزیابی من این است که با مرگ علی خامنه‌ای، ایران وارد عصر پس از خامنه‌ای شده است. البته در پی جنگ چهل‌روزه و در وضعیت ناپایدار و گذرای کنونی، ارائه تصویری قطعی از آینده دشوار است، اما برخی روندها را می‌توان گمانه زد.
تا زمانی که خامنه‌ای زنده بود، او هم اهرم تنظیم مناسبات میان جناح‌های مختلف حکومت بود و هم بر سپاه نفوذ و مدیریت مستقیم داشت. حرف اصلی را خامنه‌ای و بیت او می‌زدند. سپاه نیز مهم‌ترین نیروی نظامی، ایدئولوژیک، سیاسی و اقتصادی مدافع رهبری او بود و در نهایت از فرمان او پیروی می‌کرد. امروز این موازنه بین سپاه و رهبر جدید تغییر کرده است. سپاه بیش از گذشته حرف اصلی را می‌زند. اما آیا مجتبی خامنه‌ای می‌تواند جایگزین قدرتمند پدر شود و موقعیتی هم‌سنگ او به دست آورد؟ چنین احتمالی را نمی‌توان به‌کلی منتفی دانست. در سوریه دیدیم که بشار اسد پس از حافظ اسد جانشین پدر شد و سال‌ها با اقتداری کمابیش مشابه حکومت کرد. در کره شمالی نیز انتقال موروثی قدرت، رهبران بعدی را به قدرت مسلط نظام بدل ساخت.
اما وضعیت ایران ویژگی‌های خاص خود را دارد. از یک سو هنوز به یقین نمی‌دانیم مجتبی خامنه‌ای به دلیل ملاحظات امنیتی در خفا به سر می‌برد، مجروح شده یا زنده نیست یا آگاهانه از ظاهر شدن در صحنه پرهیز می‌کند. شاید حضور آشکار او، در شرایطی که باید پاسخ‌گوی بحران‌ها، شکاف‌ها و پیامدهای جنگ باشد آسیب‌پذیری‌اش را افزایش دهد. از سوی دیگر حتی با فرض زنده بودن و برخورداری از نفوذ، نقش او در لحظه کنونی نمی‌تواند به اندازه نقش پدر پررنگ باشد. اگر او در پشت پرده هم فعال باشد، پیام‌ها و تصمیم‌هایش نیز احتمالاً بیش از همه از مجرای سپاه منتقل می‌شوند. در این معنا، اقتدار مجتبی خامنه‌ای در حال حاضر شاید بیشتر نمادین باشد، حال آنکه سپاه از موقعیتی به‌مراتب واقعی‌تر و قدرتمندتر برخوردار شده است.
جنگ از دو جهت موقعیت سپاه را تقویت کرده است. نخست از این رو که سپاه خود را اصلی‌ترین نیرویی معرفی می‌کند که با موشک‌های بالستیک، تأسیسات زیرزمینی و توان نظامی‌اش در برابر حمله اسرائیل و آمریکا ایستادگی کرده است. دوم از آن رو که با مرگ علی خامنه‌ای و غیبت یا حضور پنهان مجتبی خامنه‌ای، خلأ رهبری بیش از پیش به سود تقویت نفوذ سپاه عمل کرده است. از این پس باید سپاه را نه فقط یک نیروی نظامی، ایدئولوژیک و اقتصادی، بلکه یکی از اصلی‌ترین نیروهای مدیریت سیاسی کشور دانست. سپاه دیگر تنها بازوی نظام نیست. خود به یکی از مراکز اصلی تولید تصمیم و تنظیم مناسبات قدرت بدل شده است.
البته این بدان معنا نیست که همه‌چیز فقط در دست فرماندهان نظامی است. باید دید شکاف‌های درون حاکمیت چگونه مدیریت می‌شوند. جنگ، جناح‌های مختلف را – دستکم به‌طور موقت – به یکدیگر نزدیک کرد. منطق «همه در یک کشتی نشسته‌ایم» انسجام بیشتری در درون حکومت پدید آورد. اما این انسجام موقتی است و شکاف‌های موجود در درازمدت به‌آسانی قابل جمع شدن نیستند.
به نظر من، سپاه می‌کوشد نوعی موازنه شبیه دوران خامنه‌ای ایجاد کند. یعنی هنگامی که لازم است، درهای گفت‌وگو و دیپلماسی را باز بگذارد، بی‌آنکه مستقیماً مسئولیت آن را بر عهده بگیرد، و هم‌زمان چهره‌ای انعطاف‌ناپذیر و سازش‌ناپذیر و مقتدر از خود به نمایش بگذارد.
سناریوهای گوناگونی پیش روی ایران قرار دارند: جنگی تمام‌عیار، توافق، وضعیت پساجنگ یا تداوم وضع نه جنگ و نه صلح. در درازمدت، به گمان من، جریان‌های آخرالزمانی و نیروهایی از جنس جلیلی بیش از پیش تضعیف خواهند شد. اما تضعیف این جریان‌ها الزاماً به معنای تضعیف سپاه نیست. سپاه می‌تواند مواضع پراگماتیستی تری اختیار کند و همچنان نیروی اصلی مدیریت سیاسی کشور باقی بماند.
شورای شش‌نفره و نمادین شدن ولایت فقیه
پزشکیان از وجود تیمی شش‌نفره (متشکل از مسئولان سه قوه – پزشکیان، قالیباف، اژه‌ای، محسن رضایی، علی عبداللهی و احمد وحیدی) خبر داده که اعضای آن از جمله درباره سیاست خارجی رایزنی می‌کنند و تصمیم‌ها با هماهنگی آنان گرفته می‌شود. هنوز روشن نیست که این گروه یک هسته هماهنگی در شرایط جنگی، یا صرفاً جمعی مشورتی برای تصمیم‌های امنیتی و خارجی است. اما اما تناقض‌ها و تنش‌های درون ساختار قدرت را می‌توان در واکنش‌های متقابل این مقام‌ها نیز دید. برای نمونه، محسن رضایی سخنی تهدیدآمیز می‌گوید و بلافاصله شورای شش‌نفره واکنش نشان می‌دهد. این نشان می‌دهد که فرماندهان نظامی به‌تنهایی حرف اول و آخر را نمی‌زنند و مدیریت شش‌نفره‌ای که شکل گرفته، معنای ویژه‌ای دارد. حتی اگر نظام ولایت فقیه ادامه یابد، وجه نمادین آن احتمالاً برجسته‌تر خواهد شد و به نظر می رسد نقش شورای شش‌نفره افزایش خواهد یافت. آمریکا نیز آشکارا گفته است که نمی‌داند طرف اصلی مذاکره در ایران چه کسی است. به نظر می‌رسد آمریکا نیز به‌تدریج با این واقعیت روبه‌رو می‌شود که به جای تکیه بر یک فرد، چه رئیس‌جمهور، قالیباف، محسن رضایی یا هر چهره دیگری، باید این شورای شش‌نفره را در نظر بگیرد. البته نقش نمادین یا واقعی مجتبی خامنه‌ای در اعمال نفوذ بر این شورا را نیز نباید نادیده گرفت.
دو وضعیت می‌تواند شکاف‌های درون حکومت را افزایش دهد. نخست، پایان جنگ و ورود به مرحله توافق و عادی‌سازی است. در چنین شرایطی، حکومت ناگزیر خواهد شد از سیاست‌های آخرالزمانی فاصله بگیرد و خود را با وضعیت تازه تطبیق دهد. در نتیجه، پزشکیان، عراقچی و دیگر نیروهای عمل‌گرا، البته در چهارچوبی که سپاه و مجتبی خامنه‌ای تعیین می‌کنند، دست بالاتری خواهند یافت و جریان‌های افراطی‌تر منزوی‌تر خواهند شد. وضعیت دوم، ازسرگیری جنگ است. اگر حکومت بتواند در برابر حمله ایستادگی کند و خود را پیروز یا دستکم شکست‌ناخورده نشان دهد، جریان‌های تندرو و نظامی‌گرا تقویت خواهند شد. اما اگر ضربات سنگینی بخورد یا در آستانه فروپاشی قرار گیرد، شکاف‌های درونی افزایش خواهند یافت و نیروهای انعطاف‌ناپذیر و سازش‌ناپذیر ممکن است به عقب رانده شوند، هرچند نمی‌توان با قطعیت گفت در آن شرایط کدام جریان دست بالا را پیدا خواهد کرد. هنوز روشن نیست حکومت به توان ساخت سلاح هسته‌ای دست یافته یا بخشی از حاکمیت مخفیانه در پی آن است. اما اگر جنگی گسترده‌تر درگیرد و حکومت بتواند، بی‌آنکه تأسیسات و ذخایر هسته‌ای‌اش نابود شوند، از آن جان سالم به در ببرد، هم گرایش به دستیابی به بمب اتم افزایش خواهد یافت و هم نظامی‌گری در ساختار قدرت تقویت خواهد شد. در آن صورت، با استبدادی تحکیم‌یافته‌تر، متمرکزتر و نظامی‌تر روبه‌رو خواهیم شد.
اما اگر جنگی روی ندهد و توافقی حاصل شود، جریان‌های عمل‌گرا قدرت بیشتری پیدا خواهند کرد و شاید شاهد گشایش‌های اجتماعی بیشتری نیز باشیم. نشانه‌هایی از این سیاست را هم‌اکنون می‌بینیم. حکومت در شرایط نه جنگ و نه صلح، ضمن اقتدارنمایی، در دیپلماسی را باز گذاشته و در حوزه داخلی نیز نسبت به مسائلی همچون حجاب، موسیقی و برخی محدودیت‌های مدنی انعطاف بیشتری نشان می‌دهد. این سیاست فقط ناشی از عقب‌نشینی در برابر جنبش «زن، زندگی، آزادی» نیست، هرچند آن جنبش نقشی اساسی در تحمیل این عقب‌نشینی داشت. بخشی از آن نیز ناشی از نگرانی حکومت است که نمی‌خواهد بر سر مسائل مدنی، شکاف جامعه و حکومت را بیش از این افزایش دهد. حکومت می‌کوشد بدون آنکه از اقتدار سیاسی خود بکاهد، از شدت نفرت عمومی کم کند و حتی بخشی از نیروهایی را که در دی‌ماه به پهلوی‌طلبی یا مخالفت فعال با حکومت گرایش یافتند، دوباره جذب کند. بسیاری از افراد شاید بیش از آنکه در پی دموکراسی باشند، خواهان رفاه، امنیت و آزادی‌های مدنی اولیه‌اند. اگر مسیر توافق گشوده شود، حکومت احتمالاً این انعطاف‌های اجتماعی را گسترش خواهد داد. امری که نشان می‌دهد گرایش‌های عمل‌گرایانه در درون سپاه نیز ریشه دارند.
کم‌رنگ شدن نقش روحانیت
در چنین وضعیتی، نقش روحانیت نیز احتمالاً کم‌رنگ‌تر خواهد شد. وقتی از قدرت‌یابی سپاه سخن می‌گوئیم، منظور فقط یک نیروی نظامی نیست، بلکه الیگارشی اقتصادی، سیاسی، مالی و نظامی گسترده‌ای منظور نظر است که بخش بزرگی از ساختار قدرت را در اختیار دارد. روحانیت به‌کلی از ساختار قدرت حذف نخواهد شد، اما چهره‌هایی که امروز حرف اصلی را می‌زنند، عمدتاً روحانی نیستند. مجتبی خامنه‌ای در جایگاه ولی فقیه هنوز نقشی رازآلود و پشت پرده دارد، اما پزشکیان، قالیباف، محسن رضایی، وحیدی و فرماندهان سپاه، چهره‌های مطرح در مدیریت کشورند.
ممکن است روحانیت در قوه قضائیه، نهادهای ایدئولوژیک یا در جایگاه نمادین یا واقعی ولی فقیه همچنان نقش داشته باشد، اما در اداره دولت، سپاه و مذاکرات خارجی، نقش تعیین‌کننده پیشین را از دست خواهد داد. حکومت، چه به سوی نظامی‌گری بیشتر حرکت کند و چه به سوی عمل‌گرایی، به‌تدریج به نوعی تکنوکراسی اقتدارگرا و الیگارشی نظامی، سیاسی و مالی نزدیک‌تر خواهد شد که روحانیت بخشی از آن است، نه لزوماً نیروی مسلط بر آن. نفرت گسترده جامعه از روحانیان نیز این روند را تشدید می‌کند. خود روحانیان نیز احتمالاً آن‌قدر هوشیارند که بیش از این آتش‌بیار معرکه نشوند.
جنگ و رشد احساسات ملی‌گرایانه
در مقطع نخست جنگ و خیزش دی‌ماه، وسوسه حمایت از حمله نظامی در بخشی از جامعه افزایش یافت. این گرایش هنوز وجود دارد و نباید آن را دستکم گرفت و تنها محصول تبلیغات رسانه ای نیست. بخشی از مردم که از جمهوری اسلامی به استیصال رسیده‌اند، همچنان ممکن است به آمریکا و اسرائیل همچون ناجی نگاه کنند. پهلویسم نیز به این گرایش دامن می زند. حضور هفتگی دستکم هزار نفر از هواداران رضا پهلوی در استکهلم و حمایت آنان از ترامپ و نتانیاهو پس از کشتار خیزش دی، در کنار دیگر تظاهرات طرفداران پهلوی در دیگر کشورها نشانه‌ای از تداوم این گرایش در خارج است. این گرایش فقط به راست افراطی یا سلطنت‌طلبان نیز محدود نیست. برخی گروه‌های اتنیکی در آغاز- آشکار یا پنهان- جنگ را فرصت تلقی کردند یا دستکم موضع روشنی علیه آن نگرفته‌اند. بااین‌حال، هرچه جنگ پیش رفت، صدای مخالفان جنگ نیز نیرومندتر شد. موقعیت ما جمهوری خواهان به‌عنوان صدای سوم تعرضی‌تر و مشروعیت این گفتمان بیشتر شد. جریان‌های موسوم به چپ مقاومتی اما از این فضا بیشترین بهره را بردند، به‌ویژه به دلیل آنکه حکومت در جنگ نابود نشد و توانست ایستادگی کند.
حتی در میان سلطنت‌طلبان تند و مشروطه خواهان ملایم نیز ریزش‌هایی رخ داد. برخی به این نتیجه رسیده‌اند که اگر ایرانی باقی نماند، دیگر مبارزه بر سر نوع حکومت چه معنایی خواهد داشت؟ هدف ویرانگر جنگ و رویکرد اسرائیل برای تضعیف یا تجزیه کشور، برای بخشی از آنان نیز آشکارتر شده است. و برخی از آنان نیز نسبت به پیامدهای جنگ هشدار داده‌اند. البته بخش غالب جمهوری‌خواهان و نیروهای چپ نیز از آغاز با جنگ مخالفت کرده‌اند، هرچند بخشی کوچکتری از آنان با حمایت خجولانه از جنگ، بیش از هر چیز به‌اعتبار خود لطمه زدند. این تحولات فقط در میان جریان‌های سیاسی رخ نداده است. در این مدت با بسیاری در داخل و خارج از کشور گفت‌وگو کرده‌ام که به‌شدت مخالف جمهوری اسلامی بوده‌اند، اما امروز به‌صراحت می‌گویند اولویت نخست آنان دیگر مبارزه با حکومت نیست، بلکه دور کردن خطر جنگ و حفظ ایران است. برخی از آنان حتی از ما که بر صدای سوم تأکید می‌کنیم انتقاد دارند و می‌گویند در شرایط کنونی، حفظ کشور مهم‌تر از هر چیز دیگری است و صدای سوم دیگر معنای خود را از دست داده است. این نشان می‌دهد که احساسات ملی‌گرایانه و میهن دوستانه، همان‌طور که پیش‌بینی کرده بودیم، افزایش یافته است و حکومت می کوشد از آن برای مشروعیت بخشیدن به خویش سواستفاده کند.
از این رو جنگ برای حکومت، دستکم از برخی جهات، به فرصت تبدیل شده است. جنبش‌های اجتماعی به حاشیه رانده شده‌اند. انزجار مردم از حکومت از میان نرفته، اما جامعه فتیله اعتراض خیابانی را به صورت چشمگیری پایین کشیده است. این امر هم نتیجه ترس از سرکوب خونینی همچون دی‌ماه است و هم ناشی از نگرانی درباره بهره برداری قدرت های خارجی یا پیامدهای سقوط ناگهانی حکومت در شرایط جنگی. امید به سقوط آسان جمهوری اسلامی نیز کاهش یافته است. حتی بخشی از نیروهای لیبرال که منتقد حکومت‌اند، امروز بر ضرورت ایستادگی در برابر اسرائیل و آمریکا بیشتر تأکید می‌کنند و گاه به پزشکیان و عراقچی خرده می‌گیرند که چرا کوتاه می‌آیند و اهل سازشند!
جمهوری‌خواهان و صدای سوم
بدین ترتیب جنگ شکاف‌های درون اپوزیسیون را نیز افزایش داده و حتی بر دوستی‌ها و روابط سیاسی اثر ات منفی گذاشته است. بااین‌حال، جمهوری‌خواهان باید در برخورد با این شکاف‌ها دوراندیش باشند. پرسش این است که آیا جمهوری‌خواهان ایران باید با هر دو سوی شکاف درباره جنگ مرزبندی مطلق کنند؟ برای نمونه، بگویند نه با اصلاح‌طلبان دینی ولو ساختار شکن هیچ همکاری‌ای نخواهند داشت و نه با تمام نیروهایی که موضع روشنی علیه جنگ نگرفته‌اند هیچ گفت‌وگو یا همکاری نمی‌کنند؟ چنین رویکردی جمهوری‌خواهان را منزوی خواهد کرد. به نظر من، جمهوری‌خواهان باید ضمن موضع‌گیری شفاف علیه جنگ و جمهوری اسلامی، درهای گفت‌وگو را با نیروهای دیگر باز بگذارند. نباید خود را در منگنه‌ای قرار دهند که امکان اثرگذاری‌شان را از میان ببرد یا کاهش دهد. برگ برنده جمهوری‌خواهان دقیقاً این است که نه مانند چپ مقاومتی یا اصلاح‌طلبان حکومتی در پشت جمهوری اسلامی قرار گرفته‌اند و نه به صف جنگ‌طلبان و طرفداران حمله خارجی پیوسته‌اند. این موضع برای جمهوری‌خواهان مشروعیت و امکان اثرگذاری بیشتری ایجاد کرده است.
جمهوری‌خواهان باید صدای سوم را به یکی از مؤلفه‌های اصلی سیمای سیاسی خود بدل کنند. اما مخالفت هم‌زمان با جنگ و جمهوری اسلامی نباید آنان را به انزوای سیاسی بکشاند. برعکس، چون از موضعی قدرتمند و مشروع برخوردارند، باید درهای گفت‌وگو با اصلاح‌طلبان رادیکال، گروه‌های اتنیکی و دیگر نیروهایی را که حاضرند خود را در چارچوب صدای سوم تعریف کنند، باز بگذارند. برخی گرایشات که در همگامی یا مجموعه جمهوری‌خواهان حضور داشتند، شاید در مواردی شتاب‌زده رفتار کردند و به جای تقویت سیمای صدای سوم، آن را کم‌رنگ ساختند که بعید می دانم از این رویکرد سود برده باشند. باید با جسارت بر صدای سوم پافشاری کرد و هم‌زمان راه گفت‌وگو با دیگر نیروها را باز گذاشت. اما صدای سوم را نیز نباید به جمهوری‌خواهان محدود کرد. حتی شخصی چون من که همواره جمهوری‌خواهی را پروژه سیاسی محوری خود دانسته‌ام، در شرایطی که جنگ به اولویت نخست ایران بدل شده، در امضای بیانیه مشترک با یک مشروطه‌خواه مخالف جنگ تردید نکردم و نمی‌کنم. اصلاح‌طلب رادیکال، مشروطه‌خواه، چپ کمونیست یا هر نیروی دیگری که با جنگ و استبداد مرزبندی کند، می‌تواند در کنار جمهوری خواهان سکولار و دمکرات بخشی از این صدا باشد. هدف باید گسترش نفوذ و هژمونی صدای سوم باشد. همان طور که نباید مرزبندی با جنگ و استبداد را به نام «ضرورت گفت‌وگو» یا «فعالیت حقوق بشری» کم‌رنگ کرد، نباید دیوار چین نیز به دور خود کشید.
جامعه آسیب دیده و ضرورت تقویت مطالبه‌محوری
در لحظه کنونی، جنبش‌های مطالبه‌محور در جامعه ایران اهمیت بیشتری خواهند یافت. مسئله اصلی جامعه اکنون بقاست. جامعه از دو ضربه بزرگ، جنگ و کشتار دی‌ماه، رنج می‌برد و درگیر آسیب‌های عمیق روانی و اجتماعی و ترواما است.
در چنین شرایطی، بیشتر طرح‌های آلترناتیوسازی در خارج کشور، دانسته یا نادانسته، به حمله نظامی دیگری امید بسته‌اند. البته نیروهای جمهوری‌خواه و دموکراتیک باید برای همگرایی و شبکه‌سازی تلاش کنند، اما نباید وضعیت واقعی جامعه را نادیده بگیرند. اگر کسی انتظار دارد جمهوری اسلامی بر اثر حمله نظامی بعدی سقوط کند، طبعاً آلترناتیوسازی در خارج کشور را در اولویت قرار می‌دهد. در چنین رقابتی نیز نیروهای دیگر بسیاری پیش از جمهوری‌خواهان در صف ایستاده اند و جلوترند. من شخصاً صلاح نمی بینم جمهوری خواهان تخم‌مرغ‌های خود را در چنین سبدی بگذارند و حوزه اصلی رقابت سیاسی خودمان را آنجا نمی‌بینم.
ما با جامعه‌ای به‌شدت زخمی روبه‌رو هستیم که از دو ضربه هولناک جنگ و دی‌ماه رنج می‌برد و بسیاری از جنبش‌های اجتماعی نیرومند آن نیز کم‌رنگ شده‌اند. از این رو، باید نیرویمان را بیش از همه بر نهادسازی، تقویت جامعه مدنی، همدلی و افزایش تاب‌آوری اجتماعی جامعه متمرکز کنیم. مطالبات جامعه باید به مطالبات ما تبدیل شوند. برای مثال می توان کارزار علیه اعدام را به یکی از مهم‌ترین کارزارها بدل کرد. همچنین صلح و دموکراسی، توقف جنگ، بازگشت به مذاکره، آزادی زندانیان سیاسی و بهبود معیشت مردم را برجسته ساخت. اگر بتوانیم دغدغه‌های واقعی جامعه را به دغدغه‌های خود بدل کنیم، امکان اجتماعی شدنمان افزایش خواهد یافت. نقش ما لزوماً این نیست که با تبلیغات ادعا کنیم در لحظه حاضر آلترناتیو آماده تصرف قدرتیم. می‌توانیم نشان دهیم پشتیبان واقعی و موثر مبارزات مردم ایران هستیم و صدای متمایز، ترقی خواه اما مهم در جامعه هستیم. چنین رویکردی زمینه مشارکت اجتماعی را افزایش می‌دهد، رقابت‌های فرساینده را کاهش می‌دهد و به دلیل واقع‌بینی و توجه به نیازهای جامعه، بازخورد اجتماعی بهتری خواهد داشت.
در بحث های اخیرم به دو سطح از مبارزه تاکید کرده‌ام. نخست، «انقلاب مولکولی»، یعنی تلاش برای بهبود مبارزات روزمره مردم در حوزه‌های معیشتی، صنفی، رفاهی، آزادی زندانیان سیاسی و لغو اعدام و فرهنگ سازی. دوم، تلاش برای تغییرات ساختاری و گذار دموکراتیک از جمله از طریق همگرایی هرچه گسترده تر جمهوری خواهان ،مدیریت اختلاف د رجامعه و نهادسازی. تلاش برای دستیابی به هیچ‌یک از این دو را نباید به تحقق دیگری موکول کرد.
صلح، دموکراسی، امنیت و رفاه چهار اولویت سیاسی
یکی از پرسش‌های اساسی امروز این است که چگونه می‌توان چشم‌انداز صلح، توافق و مذاکره را برجسته کرد. در درون و پیرامون حکومت، جریان‌هایی خواهان حل بحران از راه توافق‌اند و جریان‌هایی نیز همچنان شعار «جنگ تا پیروزی» سر می‌دهند. شعار و مطالبات در لحظه حاضر ما باید بر روی دست یابی به صلح، دموکراسی، امنیت و رفاه تمرکز یابند. این مطالبات نشان می‌دهد که مخالفت ما تنها با تحریم و تجاوز آمریکا و اسرائیل نیست، بلکه با جمهوری اسلامی نیز هست.
چندان دور اندیشانه نمی دانم که باید تنها یک شعار را در دست گرفت و دیگر مطالبات را به آینده موکول کرد. می‌توان هم‌زمان کارزاری گسترده برای صلح و توافق و تامین امنیت جامعه محور و کارزاری علیه اعدام و برای آزادی زندانیان سیاسی سازمان داد. حضور هم‌زمان ما در چند کارزار موازی، مشروعیت آنها را افزایش می‌دهد و نشان می‌دهد همان نیرویی که از کنار رفتن ابرهای جنگ دفاع می‌کند، در برابر سرکوب، اعدام و زندان نیز سکوت نمی‌کند و مبارزه علیه جمهوری اسلامی را تعطیل نمی کند. صدای سوم در عمل دقیقاً همین است. آرمان ما صلح و دموکراسی است. نمی‌توانیم منتظر بمانیم تا نخست دموکراسی برقرار شود و سپس از صلح دفاع کنیم یا برعکس. البته اگر جنگ را شرمطلق می‌دانیم و اگر معتقدیم بدون پابرجایی ایران، مبارزه بر سر نوع حکومت بی‌معناست، نتیجه منطقی آن دفاع از توقف فوری جنگ، استقبال از بازگشت به میز مذاکره و دستیابی به توافقی است که به سود جامعه ایران باشد. می‌توان در چند جبهه هم‌زمان حرکت کرد: از یک سو مطالبه‌محوری و تقویت جامعه مدنی و از سوی دیگر گفتمان‌سازی، همگرایی و تسهیل پروسه گذار.
گفتمان‌سازی و سخن گفتن به زبان جامعه
بخش مهمی از اپوزیسیون امروز با نوعی فلج سیاسی و تعطیلی نظریه پردازی روبه‌روست. برای خروج از این وضعیت باید بغرنج‌های واقعی جامعه را تشخیص دهیم و آنها را به دغدغه‌های ذهنی خود بدل کنیم. بحث درباره اثبات برتری جمهوری بر نظام سلطنتی یا حکومت دینی و ایدئولوژیک، وظیفه ای بنیادی و دائمی ما است که باید ادامه پیدا کند و تعطیل بردار نیست. اما الزاماً مسئله فوری جامعه این نیست. در کنار محورهایی که در بالا برشمردم یکی از پرسش‌های امروز جامعه، انتخاب میان خشونت ورزی و خشونت‌پرهیزی است. به گمانم هیچ فرصتی را برای تقویت گفتمان خشونت‌پرهیزی نباید از دست داد. ما به همان دلیل با جنگ مخالفیم که با خشونت مردان علیه زنان مخالفیم و با توسل به قهر و فرهنگ حذف نیز مخالفیم و رواداری را تبلیغ می‌کنیم. جامعه از خود می‌پرسد آیا باید برای انتقام به اسلحه متوسل شود یا نه. این خود موضوعی اساسی برای گفتمان‌سازی جمهوری خواهان است. دادخواهی یا انتقام‌جویی؟ خشونت‌پرهیزی یا قهر؟ مطالبه‌محوری و نگاه به گذار همچون یک پروسه یا امید بستن به تحولات آنی و معجزه‌آسا؟ امنیت دولت‌محور یا امنیت جامعه‌محور؟ تأمین معیشت و رفاه یا گسترش دستگاه سرکوب؟ جنگ یا صلح؟ اینها پرسش‌های واقعی و مبرم جامعه امروزند که باید به آنها به صورت فعال تری بپردازیم.
اما یکی از مشکلات جدی ما معضل «زبان در زبان» است. بخش‌هایی از چپ های سنتی ایران و جهان ظاهراً به زبان مردم سخن می‌گویند، اما در واقع زبانی اختصاصی برای خود ساخته‌اند که جامعه آن را درنمی‌یابد. مانند زبان بسته برخی محافل حوزوی که فقط اهل حوزه آن را می‌فهمند
اما اگر جریان جمهوری‌خواه، چپ دموکراتیک، نخبگان، روشنفکران و کنشگران مدنی نیز به زبانی بسته و درون‌گروهی سخن بگویند، نمی‌توانند در جامعه نفوذ کنند. ما باید به صور جد بر این بغرنج غلبه کنیم. در آمریکای لاتین، چپ دمکراتیک توانسته است مفاهیم پیچیده را به زبان فرهنگ و تجربه مردم ترجمه کند و به نیرویی اجتماعی بدل شود. جمهوری خواهان ایران از سوسیال لیبرال گرفته تا چپ دمکراتیک نیز باید مسائل واقعی جامعه را تشخیص دهیم و بر آنها تمرکز کنیم.
جامعه ایران به رهبری فردی و اقتدار شخصی عادت داده شده است. باید پرسید کار جمعی دموکراتیک تا چه اندازه ممکن و جذاب است؟ نهادسازی در دوره «بیش‌فعالی سیاسی« با چه دشواری‌هایی روبه‌روست؟ چگونه می‌توان میان عدالت انتقالی و انتقام‌جویی تمایز گذاشت؟ چگونه می‌توان در جامعه‌ای که با نگرانی های ضدآرمانی روبرو است، راهی نشان داد که نه به جنگ داخلی و ماجراجویی‌های سیاسی بیانجامد ونه تمکین به حکومت؟ اگر راهی واقعی و باورپذیر ارائه نکنیم، جامعه ممکن است جذب نیروهایی شود که وعده‌های ساده، قطعی و هیجان‌انگیز می‌دهند، هرچند آن وعده‌ها خطرناک و غیرواقعی باشند.
شنیدن به صداهایی که کمتر شنیده شده اند
یکی از کارهای ضروری این است که گاهی ما ضمن دعوت از دیگران برای گفتگو بیشتر سکوت کنیم و بگذاریم دیگران و به ویژه نسل جوان از دیدگاه ها، پرسش‌ها، انتقادها و خواست‌های خود سخن بگوید. متاسفانه گاه حتی هنگامی که می‌خواهیم خواست دیگران را بازگو کنیم، آن را از فیلتر ذهن و زبان خود می‌گذرانیم. بنابراین اگر واقعاً از پیوند با نسل جوان سخن می‌گوییم، باید میدان شنیدن صدای مستقیم آنان را فراهم کنیم. عین همین رویکرد را می‌بایست در برابر گروه‌های اتنیکی تحت ستم، فعالان جنبش زنان، کنشگران کارگری، اهل قلم و فرهنگ و دانشگاهیان و فعالان حقوق بشر نیز در پیش گرفت. هر بار که پای صحبت یک فعال تخصصی حقوق بشر یا عدالت انتقالی نشسته‌ام، دیده‌ام که دانش و تجربه‌ای دارد که بسیاری از ما، با تمام ادعا و سابقه خود، از آن بی‌بهره‌ایم.
جمهوری‌خواهان به‌عنوان صدایی دموکراتیک، متکثر و انتقادی، در برابر راست افراطی، جمهوری اسلامی و دیگر جریان‌های اقتدارگرا نقشی مهم دارند. اما باید مراقب باشند خودشان گرفتار همان بیماری‌هایی فرقه گرایی نشوند که در دیگران نقد می‌کنند. ما بیش از هر زمان دیگری به خودنگری انتقادی نیاز داریم. منظورم ملامت دائمی خود نیست. مسئله این است که به جای سخن گفتن از جانب گروه‌های اجتماعی، میدانی فراهم کنیم که صدای خود آنان شنیده شود. هرچه این میدان را بیشتر باز کنیم، هم اثرگذاری آنان افزایش می‌یابد و هم ما بیشتر می‌آموزیم و هم پیوند مشترک بین مان تقویت خواهد شد و به گسترش جمهوری خواهی یاری خواهیم رساند.
نگرانی من از سکتاریسم، تنگ‌نظری، خودمحوری و خودبزرگ‌بینی در میان خود ماست. شاید این روحیه بخشی از میراث فرهنگی یا سنت‌هایی باشد که شماری از ما در آنها پرورش یافته‌ایم. بسیاری از ما در اذهان خود ترجیح می‌دهیم «کدخدای دهی کوچک باشیم تا شهروندی مؤثر در کلان شهری چند میلیونی. این روحیه بر سازمان‌دهی ما، نگاه ما به رقبا و حتی رفتارمان با همکارانمان اثر می‌گذارد. ما در نقد رقیبان و مخالفان بسیار چیره‌دستیم و توانایی فکری و کلامی بالایی داریم. اما بیم آن دارم که در خودنگری انتقادی ونگاه به زمین واقعیت ضعیف باشیم. امروز، با توجه به پیچیدگی های تحولات جامعه ایران، تحولات و بحران‌های جهانی و چشم‌انداز دشواری که پیش روی ماست، بیش از هر زمان دیگری به این خودنگری نیاز داریم. حتی پذیرفتن اینکه برای همه پرسش‌ها پاسخ آماده نداریم، بخشی از سیاست‌ورزی مدرن است. برخی روندها هنوز ناروشن‌اند و نمی‌توان به آنها پاسخ‌هایی خطی و قطعی داد. باید درباره آنچه می‌دانیم سخن بگوییم و درباره آنچه هنوز روشن نیست، سکوت، تأمل و بردباری بیشتری داشته باشیم.
در پایان، از دعوت و حوصله دوستان برای شنیدن نظرات من در این باره و در پاسخ به پرسش های دهگانه که برخی از آنها بی پاسخ ماندند سپاسگزارم. من خود را همواره در کنار همگامی و هر جریان جمهوری‌خواهی می‌دانم که در این وانفسا برای صلح، دموکراسی، امنیت، رفاه، تقویت جامعه مدنی و گذار از جمهوری اسلامی تلاش می‌کند. پشتیبانی از چنین کوشش‌هایی، پیش از هر چیز، یاری رساندن به خود و آینده ایران است.
در این زمینه:
****************