نبرد بر سر توزیع واکسن کووید ۱۹

اکنون بیش از یکسال از همه گیری و پاندمی ویروس کووید ۱۹ (SARS—CoV—2) می گذرد.

به یاد می آوریم همان ابتدای شیوع ویروس «کووید – ۱۹» اکثر قریب به اتفاق سیاستمداران ، دانشمندان و پزشکان در اتحادیه اروپا و سایر کشور های جهان بر آن بودند، که مقابله با همه گیری «کووید ۱۹» و رفع آن تنها با همبستگی جهانی امکان پذیر خواهد بود و بنابراین در صورت پیدایش، واکسن می باید به شکل عادلانه در سراسر جهان توزیع شود و هیچ فردی از دسترسی به آن محروم نماند.

 شوربختا که در این ماههای طولانی که از زمان شیوع بیماری همه گیرکرونا می گذرد، جامعه جهانی از یافتن مقررات بین المللی برای دسترسی عادلانه و همگامی در سراسرجهان به واکسن کووید ۱۹ ناتوان بوده است.

امروز بار دیگر ما شاهد رقابت های شدید کشورهای ثروتمند برای دستیابی به واکسن کووید ۱۹ می باشیم.

کشور های ثروتمند از طریق قراردادهای انحصاری با کنسرن های دارویی با خرید و پیش خرید واکسن های کووید ۱۹ دسترسی به آنها را برای خود تضمین کرده اند. 

و همانگونه که در نوشتار پیش عنوان کردم(۱) مناطق وسیعی از جهان، از جمله تقریباً تمام کشورهای قاره آفریقا، احتمالاً باید سالیان دراز برای دستیابی به واکسن موثر کُرونا، علیرغم عواقب مستقیم و غیرمستقیم و وحشتناک این پاندمی که به ویژه این کشور ها را تهدید می کند، منتظر بمانند. کشورهای فقیری که شهروندان آنها از هرگونه تامین و حق برخورداری از خدمات اجتماعی محروم می باشند.

خانم دلگادو مذاکره‌ کننده ارشد کشورهای امریکای لاتین از مکزیکوسیتی برای تهیه واکسن کرونا می گوید:

 «در حال حاضر بخشی از کشور های آمریکای جنوبی از نظر مالی امکان خرید واکسن های کووید ۱۹ را ندارند و ضمانتی هم برای دسترسی به آن ‌ها موجود نیست.»(۲)

به گفته محققان دانشگاه دوک انگلستان که قراردادهای دولت ‌ها با شرکت های تولید کننده واکسن را بررسی می‌کنند، برخی از کشورها بیش از حد نیاز جمعیتشان واکسن خریده‌ و یا پیش خرید کرده اند.(۳)

بطور نمونه؛

تعداد واکسنی که کانادا خریده است برای ۵ بار واکسینه کردن کل جمعیتش کافی است.

نمونه دیگر؛

در رسانه های گروهی منتشر شده است که، دولت اسرائیل توانسته است با شرکت های بیونتک و فایزر قراردادی برای خرید ۸ میلیون واحد و با شرکت آمریکایی مدرنا نیز قراردادی برای ۶ میلیون واحد را امضاء کند.

اسرائيل برای هر دوز واکسن حدود ۲۳ یورو می‌پردازد، درحالیکه قیمت هر واحد آن در اتحادیه اروپا تنها ۱۲یورو می باشد.(۳) 

کمیسیون اروپا تاکنون شش قرارداد با شرکت های داروسازی برای خرید واکسن کرونا امضاء کرده است. به این ترتیب حدود یک میلیارد نمونه از واکسن های کرونا در میان ۲۷ کشور عضو اتحادیه اروپا تقسیم خواهد شد.

پرسش اینجا است، در حالیکه در سراسر جهان میلیاردها دلار کمک مالی از مالیات شهروندان به کنسرن های داروسازی برای تولید واکسن پرداخت شده و هم اکنون پروانه تولید و واکسیناسیون از جانب مقامات ذی صلاح صادر شده است، این واکسن ها به چه کسانی تعلق دارد و چگونه باید توزیع شود؟ و چه کسانی آن را دریافت خواهند کرد؟

“اتحادیه کارزار واکسن مردمی”

این اتحادیه به منظور افشا کردن و نقد کشورهایی سازمان یافته که دست به پیش خرید و احتکار واکسن های مختلف می زنند (به ویژه ایالات متحده آمریکا، بریتانیا، کشورهای عضو اتحادیه اروپا و کانادا).

خانم «چینگاندو» یکی از اعضای موثر کارزار «اتحاد کارزار واکسن مردمی» در هَراره پایتخت زیمیباوه، پس از تجربه رقابت کشور های ثروتمند برای دستیابی به واکسن های کرونا می گوید:

«مشخص نیست که کشور من زیمبابوه کی به این واکسن دسترسی پیدا خواهد کرد. حالا ما باید امیدوار یک گوشه بنشینیم تا بلکه به عمر ما هم قد بدهد. ترس من از این است که همین جا که نشسته ام کووید بگیرم و بمیرم.»(۳).

 خانم «چینگاندو» یکی از فعالان خط مقدم در پیشگیری از شیوع و مبارزه علیه اچ آی وی(ایدز) است.

او در سال های نود در هراره، پایتخت این کشور، روزانه شاهد مرگ صد ها نفرِ مبتلا به این ویروس بوده است.

خانم «چینگاندو» می گوید: «البته همان زمان هم داروهایی وجود داشت که می توانست جلوی این مرگ ومیرها را بگیرد، اما تنها ثروتمندان به این دارو ها دسترسی داشتند. امروز هم هر وقت ثروتمندان تصمیم بگیرند که زمان نجات فقرا رسیده است، آن وقت واکسن کرونا به ما هم خواهد رسید».

خانم «چینگاندو» و «اتحادیه کارزار واکسن مردمی» معتقدند که باید جلوی این روند و توزیع ناعادلانه گرفته شود و واکسن ‌ها بصورت عادلانه بین کشورهای نیازمند تقسیم شوند.

از همان ابتدای شیوع ویروس کووید ۱۹، کشورهای در حال توسعه و کوچک نگران بودند که کشورهای بزرگ و ثروتمند هنگام تولید واکسن از امتیازات ویژه‌ ای برخوردار خواهند شد و اولین يا تنها کشورهایی خواهند بود که به واکسن کرونا دسترسی پیدا خواهند کرد.

کارلوس آلوارادو، رییس جمهور کاستاریکا در ماه مارس ۲۰۲۰ گفت:(۴)  

«تمام امکانات حیاتی در مقابله با ویروس کرونا، مانند واکسن کووید ۱۹، وسایل آزمایشگاهی و درمانی و غیره باید به عنوان کالاهای عمومی و همگانی محسوب شوند و بطور عادلانه در اختیار همه کشورهای کوچک و بزرگ قرار گیرند.»

بهمین خاطر او بهمراه ۳۷ کشور دیگر و «سازمان جهانی بهداشت» خواستار مالکیت عمومی واکسن، داروها و ابزارهای آزمایشگاهی برای مقابله با ویروس کرونا شدند و در همین رابطه پیشنهاد کردند:(۵)

«از آنجا که حق ثبت خصوصی داروها مانعی جدی در اشتراک امکانات پزشکی در سراسر جهان برای مقابله با بیماری کووید ۱۹ میباشد، نهادی به نام «صندوق مشترک دسترسی به فناوری کووید-۱۹»(۶) بوجود آید تا تمام فن آوری های علمی در مبارزه و پیشگیری از شیوع گسترده این ویروس و دانش واکسن و داروهای کرونا همگی در این نهاد زیر نظر سازمان جهانی بهداشت جمع آوری گردد. 

سازمان پزشکان بدون مرز، سازمان بین المللی پزشکی، سازمان خیریه آکسفام و دیگر سازمان های خیریه از این پیشنهاد سازنده استقبال کردند و سازمان جهانی بهداشت از تمامی کشورهای جهان و موسسات تحقیقاتی و شرکت ‌های دارویی خواست داوطلبانه با این نهاد همراه گردند.

«تدروس ادهانوم»، دبیرکل این سازمان گفت: 

«سازمان جهانی بهداشت به حق ثبت ابداعات و اختراعات علمی در راه توسعه و نوآوری احترام می گذارد، ولی در شرایط فعلی باید اولویت ‌های مهم دیگری را نیز در نظر گرفت».

همانطور که انتظار می رفت در همان زمان فدراسیون شرکت ‌های دارویی قویاً این پیشنهاد را رد کردند و در بیانیه ای اظهار داشتند:

«پیشنهاد سازمان جهانی بهداشت ویژگی ‌ها و شرایط گوناگون را برای فرآورد های مختلف و کشورهای متفاوت نادیده می‌گیرد».

حق ثبت ابداع و اختراع داروها

از چنـد دهـه پـیش بسـیاری از ابـداعات و راهکارهای مربوط به حوزه بهداشت و چگونگی ثبت آنهـا در مـوارد بیماریهـای شـایع یـا همه گیر یا بحران ‌های گوناگون درحوزه بهداشت و درمان، مباحث عمده ای را در سراسر دنیا برانگیخته است.

بهمین خاطر بد نیست هر چند کوتاه مروری به تاریخچه مهمترین موافقـت نامـه بین المللی مربوط بـه حمایـت از مالکیت هـای مادی و فکری که به اختصار «تریپس»(۷) نامیده میشود و ازجمله حق ثبت ابداع و اختراعات دارویی و بهداشتی را نیز در بر می گیرد، داشته باشیم.

موافقت نامه بین المللی تریپس (TRIPS) (۷)

هشتمین و آخرین دور از مذاکرات تجاری چند جانبه ای که در چارچوب موافقت ‌نامه عمومی تعرفه و تجارت بین المللی انجام شد به «دورِ اروگوئه“ معروف است. 

در این مذاکرات که از سال ۱۹۸۶ تا ۱۹۹۳ با شرکت ۱۲۳ کشور به طول انجامید و نهایتاً منجر به ایجاد ”سازمان تجارت جهانی“ شد، قوانین استانداردی برای حمایت از حقوق مالکیت مادی و معنوی کشورهای عضو تدوین شد که به اختصار تریپس(۷) خوانده میشود و به عنوان ضمیمه شماره یک این توافق نامه بین المللی تصویب گردید و هم اکنون نیز پذیرش آن، پیش شـرط الحـاق بـه سـازمان تجـارت جهـانی می باشد.(۸)

دقیقاً همین توافق بین المللی است که حمایت از حق ثبت اختراعات مربوط بـه حـوزه بهداشـت و درمـان و دارو بر آن استوار است.

اما اعلامیه جهانی حقوق بشر مصوب ده دسامبر ۱۹۴۸ ضمن تائید حقوق مادی و معنوی صاحبان آثـار فکـری (در ماده ۲۷) در ماده ۲۵ خود چنین بیان میکند؛

همه افـراد بشر از حق استاندارد حمایت مناسب برای بهداشت و رفاه خـود و خـانواده شـان از جملـه غذا، پوشاك، مسکن، مراقبت های پزشکی و خـدمات اجتمـاعی ضـروری و حـق تـأمین در مواقع بیکاری، بیماری، معلولیت، بیوه گی، کهنسالی، یا دیگر نیازهاي زندگی در شرایط حـاد بهره مند میباشند. 

و در «میثاق بین المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی» که در ۱۶ دسامبر ۱۹۶۶ در سازمان ملل با رای اکثریت مطلق به تصویب رسید نیز مـوارد مشـابهی وجـود دارد.

از یک سو ماده ۹ میثاق مقرر میدارد:

کشورهای طرف این میثـاق حـق تـأمین اجتماعی از جمله بیمه هـای اجتمـاعی را برای تمام شهروندان بـه رسـمیت مـیشناسـند.

 و در مـاده ۱۲ نیـز آمده اسـت:

 کشورهای طرف میثاق حق برخورداری از بهتـرین کیفیت سـلامت جسـمی و روحـی ممکن را برای همه شهروندان به رسمیت میشناسند. 

کشـورهای عضـو ایـن میثـاق بـرای تـأمین و دستیابی کامل این حقوق موظف به اتخاذ راه کار هایی میباشند که امکانات لازم برای تأمین امور ذیل را فراهم آورد:

الف: تقلیل میزان مرگ و میر کودکان هنگام تولد و پس از آن و رشد سالم آنان 

ب: بهبود بهداشت محیط و بهداشت صنعتی همه جانبه

ج: پیشگیری و معالجۀ بیماری‌های همه گیر، بـومی، شغلی و سـایر بیماریها و همچنین پیکار علیه این بیماری ها

د: ایجاد شرایط مناسب برای تأمین مراجـع و کمک هـای پزشـکی بـرای عمـوم درصورت ابتلا به بیماری

و از سوي دیگر، ماده ۱۵ میثاق مقرر داشته: 

کشورهای طرف میثاق حق هر کـس را در امور ذیل به رسمیت خواهندشناخت:

بندج ـ بهـره منـدی وحمایـت ازحقـوق مـادی و معنوی مخترعانی که به تولید آثار علمی، ادبی یا هنری می پردازند.

ثبت دارو های حیاتی چون واکسن ها و اختراعات بیوتکنولوژیک در دهه ‌های اخیر و اعطای حقوق انحصاری به این شرکت‌ ها، چالش‌ های اخلاقی بسیاری را ایجاد کرده است.

امروز در دوران همه گیری ویروس کرونا به رغم نزدیکی و فاصله محتوایی بسیار نا چیزی که میان دو ماده در «اعلامیه جهانی حقوق بشر» و دو ماده مشابه در «میثاق بین المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی» ارتباط میان این دو حق انسانی و تضاد و تأثیر آن بر یکدیگر در میان افکار عمومی مورد بحث و گفتگو های جدی قرار گرفته است.

 شاید هرگز در مورد هیچ فرآورده ای چون واکسن ها و اختراعات بیوتکنولوژیک (و بویژه در زمان همه گیری و پاندمی کووید ۱۹)، ارتباط تنگاتنگ و پیچیده میان مالکیت های صنعتی و حق ثبت و اعطای حقوق انحصاری به مخترعان فراورده های دارویی یا پزشکی و هر اختراعی که به نحو مستقیم یا غیرمسـتقیم به سلامت و رفاه و بهداشت عمومی مربوط میشود، مورد مناقشه نبوده است.

هم اکنون مدت حق ثبت قانونـی اختـراعات دارویی ۲۰ سال میباشد.

انحصار حاصل شده از حق ثبت اختراعات دارویی، کنسرن های دارویی را قادر می سازد محصولات بی رقیب خود را (صرف نظر از نوع و دامنه کاربرد آن) با هزینه ای بسیار بالاتر از هزینه های تولید و توزیع به بازار عرضه کنند.

در این جا تنها یک نمونه :

دومین داروی پُرفروش دنیا Harvoni نام دارد (۹). این دارو ساخت کنسرن بیوتکنولوژی گیلیاد Gilead Sciences (۱۰) میباشد. کاربرد اصلی هارونی درمان تیپ یک هپاتیت C است.

در آمد شرکت گیلیاد تنها از فروش این دارو در سال ۲۰۱۷ نه میلیارد دلار بوده است. 

قیمت هر قرص این دارو تقریبا هزار دلار است و هزینه درمان برای مدت میانگین۱۲هفته‌ ای آن حدود ۹۴ هزار دلار میباشد. در حالی که هزینه ساخت آن ۶۸ تا ۱۳۶ دلار یعنی یک هزارم  قیمت فروش آن در بازار می شود.(۱۱)

با حساب اینکه اعتبار حق ثبت (پتنت) این دارو تا سال ۲۰۳۰ میباشد و رشدِ فروش سالانه آن ۳۴ درصد است ، روشن است که چرا کنسرن های دارویی، بر روی قانون حق ثبت داروها پافشاری می کنند، و نه تنها پافشاری می‌کنند بلکه خواستار تغییر مدت زمان آن از ۲۰ سال به ۳۰ سال میباشند.

حق ثبت اختراع های دارویی متعلق به چه کسانی است؟ 

در سال ۱۹۵۳ «سالک جوناس»(۱۲) پس از سال ها کوشش و تحقیق موفق به کشف واکسن فلج اطفال(پولیو) شد.

فلج اطفال در قرن بیستم تا قبل از انجام واکسیناسیون علیه این بیماری بخش اعظمی از ایالات متحده را بلازده کرد و سالانه هزاران نفر بر اثر این بیماری معلول می شدند و بسیاری جان می باختند. تنها در سال ۱۹۵۲، یعنی یک سال پیش از کشف این واکسن ۴۵ هزار کودک در ایالات متحده آمریکا مبتلا به فلج اطفال شدند.

 کشف «جوناس سالک» یکی از بزرگ‌ترین موفقیت‌‌های تاریخ بهداشت عمومی در جهان می باشد. روشن بود که نجات جان افرادی بی‌‌شمار برای سالک تمجید و شهرت به همراه آورد. اما او در آن زمان کاری کرد که با معیارهای امروز « اقتصاد بازار» عجیب و شاید حتی غیرمعقول بنظر می آید، ولی می تواند سرمشقی برای ما در دوران همه گیری کووید ۱۹ باشد.

«جوناس سالک“ حاضر نشد حق اختراع این واکسن را به نام خود ثبت کند. 

در سال ۱۹۵۵، «ادوارد آر. مورو» در مصاحبه‌‌ای از «جوناس سالک» پرسید که حق اختراع این واکسن متعلق به چه کسی است؟ 

«سالک»، که ظاهراً حیرت‌‌ زده شده بود، پاسخ داد: «به‌ نظر من بشریت. ثبت اختراعی وجود ندارد. آیا می‌‌شود برای خورشید سند ثبتِ اختراع زد؟»(۱۳)

بیش از ۲۰۰ میلیون نفر در آفریقا به کرونا مبتلا می‌شوند(۱۴)

سازمان جهانی بهداشت می‌گوید ممکن است بیش از ۲۰۰ میلیون نفر در قاره آفریقا به ویروس کرونا مبتلا شوند.

دفتر آفریقایی سازمان جهانی بهداشت با الگوسازی که ۴۷ کشور آفریقایی را در بر می‌گیرد به این نتیجه رسیده است که ویروس کرونا چند سال بیشتر از سایر قاره ‌ها در آفریقا دوام خواهد یافت و می ‌تواند بین ۱۶ تا ۲۶ درصد کل جمعیت بیش از یک میلیاردی قاره سیاه را درگیر خود کند و ممکن است تا ۱۵۰ هزار نفر در این قاره جان خود را بر اثر ابتلا به بیماری کووید ۱۹ از دست بدهند. 

امروز با مشاهده نبردی که در میان کشور های ثروتمند بر سر خرید و توزیع واکسن های کووید در گرفته است و قانون عرضه و تقاضا قیمت واکسن ها را تعیین میکند، دیگر روشن است که در صورتیکه راهکار دیگری برای تولید و توزیع واکسن ها کسب نشود، ویروس کووید ۱۹ سالیان درازی در کشور های در حال توسعه و کشور های فقیر و کوچک امکان شیوع وگسترش خواهد یافت و بی گمان ما شاهد «جهش های ژنیتیکیِ» گوناگون و شاید خطرناکتر از جهش هایی که امروز در انگلستان و آفریقای جنوبی شاهد آن هستیم خواهیم بود. و این کوته نظری محض است اگر تصور شود که جهان از این «جهش های ژنیتیکیِ» در امان خواهد بود.

پرسش اینجا است، در حالیکه در سراسر جهان میلیاردها دلار کمک مالی از مالیات شهروندان به کنسرن های داروسازی برای پژوهش و تولید این واکسن ها پرداخت شده است، و جهان به تولید انبوه و توزیع این واکسن ها محتاج است، کدام منطق مانع بوجود آمدن نهادی به نام «صندوق مشترک دسترسی به فناوری کووید-۱۹» می باشد تا تمام فن آوری های علمی در مبارزه وپیشگیری از شیوع گسترده این ویروس و دانش واکسن و داروهای کرونا همگی در این نهاد زیر نظر سازمان جهانی بهداشت جمع آوری گردد.

چرا نباید با مدیریت و کنترل سازمان جهانی بهداشت برای تولید انبوه و سریع واکسن های موجود در این «صندوق مشترک دسترسی به فناوری کووید-۱۹» در کنار کشور های اروپایی و ایالات متحده آمریکا از کشورهایی که از توانمندی تولیدی بالا برخوردار هستند (مثل هندوستان ، چین.. و غیره) کمک گرفته شود.

سیاوش قائنی

۲۲ دی ۱۳۹۹

———————————————————————————————-

(۱) «نخستین دست آورد امید بخش در راه مبارزه با ویروس کووید ۱۹»

(۲) استفانی هگارتی گزارشگر امور جمعیتی، بی‌بی‌سی ۴ دی ۱۳۹۹ 

(۳) دویچه وله سوم ژانویه ۲۰۲۱

(4) Taz 04.01.2021

(۵) رادیو فردا ۹ خرداد ۱۳۹۹

(6) C-TAP, der sogenannte Covid-19 Technology Access Pool.

(۷) کانون پتنت ایران ۱۸ دی ۱۳۹۷

(۸) فصلنامه علمی پژوهشی رفاه اجتماعی سال پنجم شماره۲۰

(۹) هارونی حاوی ۴۰۰ میلی‌گرم سوفوسبویر (sofosbuvir) و ۹۰ میلی‌گرم لدیپسویر (Ledipasvir) است. این داروهای شیمیایی مکانیسم عملکرد متفاوتی دارند. لدیپسویر در واقع مهارگری برای یک فسفوپروتئین ویروسی (HCV NS5A) است که در تکثیر، شکل‌گیری و رهاسازی ویروس نقش مهمی دارد. سوفوسبویر نیز فرم مشابه و رقیب نوکلئوتید یوراسیلی است که توسط RNA پلیمراز ویروسی مورد استفاده قرار می‌گیرد; RNA پلیمراز ویروس هپاتیت C با خطا در انتخاب نوکلوئید مناسب دچار اختلال شده و از ادامه‌ی فعالیت موثر باز می‌ماند.

(۱۰) گیلیاد (Gilead Sciences) شرکت داروسازی و بیوتکنولوژی آمریکایی است، که در زمینه پژوهش، توسعه و تولید انواع داروهای شیمیایی، تجهیزات پزشکی و انواع پیش‌داروها فعالیت می‌کند. 

شرکت گیلیاد و در حال حاضر (۲۰۱۵) بعنوان دهمین شرکت داروسازی جهان شناخته می‌شود.

(11) Taz 24.05.2020

(۱۲) Jonas Salk متولد ۱۹۱۴ پزشک آمریکایی کاشف واکسن فلج اطفال بود.

شهرت وی به خاطر کشف و تولید واکسن فلج اطفال است و خودش نیز که فلج بود با این واکسن شفا یافت.

(۱۳) ترجمان علوم انسانی سه شنبه ۲۸ دی ۱۳۹۵

(۱۴) یورو نیوز فارسی ۵ ماه مای ۲۰۲۰


**********

از همین نویسنده

**********

دیدگاه شما؟

Your email address will not be published.