نگاهی به تاریخ جنبش کارگری در ایران معاصر – داويد پارسيان

تحلیل پویش‌های انباشت سرمایه، روابط تولید، استبداد سیاسی و افق‌های سیاسی-اجتماعی در جنبش کارگری ایران

مقدمه: ضرورت نقد اقتصاد سیاسی در واکاوی تاریخ جنبش کارگری

بررسی تاریخ جنبش و مبارزات کارگری در ایران معاصر، نیازمند عبور از تقلیل‌گرایی‌های رایج و تحلیل‌های صرفاً ایدئولوژیک، و اتکا بر یک چارچوب مستحکم علمی-تاریخی مبتنی بر «نقد اقتصاد سیاسی» است. در این چارچوب، طبقه کارگر نه به عنوان یک گروه هویتی یا قشر شغلی ساده، بلکه به عنوان یک نیروی اجتماعی بنیادین تعریف می‌شود که به دلیل فرآیند تاریخی «خلع ید» از ابزار تولید، ناگزیر به فروش نیروی کار خود به مثابه یک کالا در بازار است.¹ ارزش این نیرو و مناسبات اجتماعی حاکم بر آن، همواره کانون اصلی تضاد و تنازع در نظام سرمایه‌داری بوده است، چرا که استثمار صاحبان سرمایه‌ اساساً از طریق تصاحب «کار مازاد» (ارزش افزوده)ِ تولید شده توسط کارگران محقق می‌گردد.¹

تاریخ بیش از یک‌صد ساله جنبش کارگری در ایران را نمی‌توان در خلأ تحلیل کرد؛ این تاریخ به طور ارگانیک با ساختارهای کلان انباشت سرمایه، رشد و توسعه ناموزون سرمایه‌ در بورژوازی کمپرادور ( comprador bourgeoisie)، ماهیت رانتی دولت، و نقش کارکردی استبداد سیاسی در بازتولید مناسبات تولیدی گره خورده است.² در اقتصاد سیاسی ایران، همبستگی درونی (Internal Relations) مستحکمی میان نحوه ادغام ایران در سرمایه‌داری جهانی، شکل‌گیری طبقات اجتماعی، و سرشت دولت وجود دارد.² نوشته پیش رو سعی دارد، با واکاوی روندهای تاریخی، به بررسی نقاط ضعف و قدرت جنبش کارگری، تأثیر انحصارات دولتی و فقدان انباشت سرمایه خصوصی، سوءاستفاده‌های احزاب سیاسی، و ظرفیت‌های همبستگی بین‌المللی در عصر پراکندگی تولید پرداخته و در نهایت، افق‌های پیش روی این جنبش را در مقطع بحرانی کنونی ترسیم می‌نماید.

سیر تکوین تاریخی جنبش کارگری ایران: دوره‌بندی و نقاط ضعف و قدرت

جنبش کارگری ایران فرآیندی غیرخطی و پرفراز و نشیب را طی کرده است که در هر مقطع، سطح آگاهی، شکل سازمان‌یابی و ماهیت مطالبات آن، تابعی مستقیم از آرایش قوای طبقاتی و ساختار اقتصاد کلان بوده است.

دوران مشروطه و نطفه‌بندی سندیکایی (۱۲۸۵ – ۱۲۹۹ خورشیدی)

شکل‌گیری نخستین نطفه‌های جنبش کارگری در ایران مقارن با انقلاب مشروطه بود. این دوران که با ورود افکار سوسیال‌دموکراسی از منطقه قفقاز و بازگشت کارگران مهاجر ایرانی از باکو و عشق‌آباد همراه بود، خصلتی تهاجمی به مبارزات بخشید.¹ بین سال‌های ۱۲۸۵ تا ۱۲۸۹ خورشیدی، دست‌کم ۱۷ اعتراض کارگری ثبت شده است. تأسیس نخستین اتحادیه کارگری در یک چاپخانه کوچک در تهران (۱۲۸۴) و اعتصابات کارگران تلگراف (۱۲۸۵) و چاپخانه‌ها (۱۲۸۹)، با مطالباتی حیرت‌انگیز برای آن زمان، نظیر محدودیت ۹ ساعت کار در روز، حداقل دستمزد، حق بیمه حوادث و مستمری بازنشستگی همراه بود.¹ نقاط قدرت: پیشرو بودن شعارها، جسارت تهاجمی در طرح مطالبات رفاهی، و پیوند با اندیشه‌های رادیکال بین‌المللی. نقاط ضعف: محدودیت شدید پایه صنعتی (حاکمیت سرمایه‌داری تجاری خُرد و کارگاه‌های کوچک پیشه‌وری)، تعداد اندک کارگران مزدبگیر، و پراکندگی شدید که مانع از استمرار این تشکل‌ها می‌شد.⁶

استبداد پهلوی اول و سرکوب سازمان‌یابی (۱۳۰۴ – ۱۳۲۰ خورشیدی)

با عروج رضاخان و آغاز پروژه‌های نوسازی آمرانه و صنعتی‌سازی از بالا (ایجاد زیرساخت‌ها، راه‌آهن، و کارخانجات نساجی و قند)، اگرچه از نظر کمی بر شمار کارگران صنعتی افزوده شد، اما هرگونه تشکل‌یابی مستقل کارگری با سد آهنین استبداد مواجه گردید.⁵ تصویب قانون ضدکمونیستی و منع «مرام اشتراکی» در سال ۱۳۱۰، فعالیت تمامی سندیکاها را غیرقانونی کرد.¹ اعتصاب مهم کارگران نساجی وطن اصفهان در سال ۱۳۱۰، نمونه‌ای بارز از مقاومت طبقه کارگر نوپا در برابر تشدید استثمار دولتی بود که با خشونت تمام سرکوب شد.⁸ نقاط قدرت: گسترش کمی طبقه کارگر صنعتی در مقیاس کشوری و انباشت خشم طبقاتی که زمینه را برای انفجار دهه‌های بعد فراهم کرد. نقاط ضعف: فقدان رهبری ارگانیک، زیرزمینی شدن فعالیت‌ها، و سلطه بلامنازع دولت شبه‌مدرن بر مناسبات کار.

شکوفایی سندیکایی، حزب توده و شکست در کودتا (۱۳۲۰ – ۱۳۳۲ خورشیدی)

سقوط رضاشاه در شهریور ۱۳۲۰، فضای باز سیاسی بی‌سابقه‌ای را ایجاد کرد که منجر به ایجاد رشد نیروی متراکم طبقه کارگر شد. این دهه را می‌توان دهه طلایی سازمان‌یابی سندیکایی نامید. تشکیل «شورای مرکزی اتحادیه‌های حرفه‌ای» (۱۳۲۰) و متعاقب آن «شورای متحده کارگران ایران»، فعالیت گروهی ده‌ها هزار کارگر را در سراسر کشور انسجام بخشید.¹ اعتصابات قدرتمند کارگران صنعت نفت در سال‌های ۱۳۲۵ و ۱۳۲۹، نقشی مهم را در ملی شدن صنعت نفت ایفا کرد.¹⁰ با این حال، جنبش کارگری در مواجهه با کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به طرز فاجعه‌باری منفعل عمل کرد. نقاط قدرت: توانایی سازماندهی اعتصابات سراسری، انسجام تشکیلاتی بی‌نظیر، و توان تحمیل قوانینی چون قانون کار به دولت. نقاط ضعف: درگیری بیش از حد در «اکتیویسم» و عمل‌گرایی پر سر و صدا، عدم اعتقاد رهبران ملی‌گرا (مانند مصدق) به نقش استراتژیک طبقه کارگر، و از همه مخرب‌تر، وابستگی ارگانیک و ایدئولوژیک شوراها به حزب توده که باعث شد تصمیم‌گیری‌های جنبش کارگری تابع مصلحت‌سنجی‌های پارلمانی حزب و سیاست خارجی شوروی قرار گیرد.¹

انباشت شتابان سرمایه و خودانگیختگی کارگری (۱۳۴۰ – ۱۳۵۷ خورشیدی)

اجرای «اصلاحات ارضی» در اوایل دهه ۱۳۴۰، به مثابه فرآیند «انباشت بدوی سرمایه» در ایران عمل کرد. عدم امکان ادامه روند کشاورزی در ساختار سنتی، رشد جمعیت، ورود کالاهای وارداتی کشاورزی به کشور و سلب حمایت از دهقانان، میلیون‌ها نیروی کار ارزان را روانه حاشیه‌ی شهرها و قطب‌های صنعتی کرد.¹² تزریق درآمدهای هنگفت نفتی به اقتصاد، متوسط رشد تولیدات صنعتی را بین سال‌های ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۲ به سالانه ۲۱ درصد رساند.¹² حجم اضافه ارزش استخراج شده از کارگران در بخش صنعت، از ۴۰ میلیارد ریال به بیش از ۱۷۶ میلیارد ریال در اواخر برنامه چهارم جهش یافت.¹² کارخانجات غول‌پیکری با بیش از ۱۰۰۰ کارگر (مانند ایران ناسیونال، بهشهر و کفش ملی) شکل گرفتند و طبقه کارگر به حدود ۴۵ درصد کل جمعیت کشور بالغ شد.¹² نقاط قدرت: رشد خیره‌کننده پایگاه عینی طبقه کارگر، تمرکز فیزیکی کارگران در مجتمع‌های بزرگ صنعتی، و خودانگیختگی مبارزات (مانند اعتصابات اسفند ۱۳۵۱ خوزستان و آبادان) که از نفوذ احزاب سیاسی مستقل بود.¹² نقاط ضعف: حاکمیت استبداد خشن ساواک، فقدان ادامه فعالیت تشکل‌های مستقل (سلطه سندیکاهای زرد دولتی)، و بیگانگی جریانات چریکی روشنفکری با مبارزات روزمره و معیشتی کارگران.¹²

انقلاب ۱۳۵۷، جنبش شوراسازی و سرکوب‌های دهه شصت

در آستانه قیام ۱۳۵۷، اعتصابات فلج‌کننده کارگران (به ویژه در صنعت نفت) ضربه نهایی را بر پیکر رژیم سلطنتی وارد آورد. کارگران با تشکیل «کمیته‌های اعتصاب» که به سرعت به «شوراهای کارخانه» تبدیل شدند، کنترل تولید و توزیع را در دست گرفتند.¹⁰ اما این جنبش شورایی به سرعت با سد حاکمیت جدید و آغاز جنگ ایران و عراق مواجه شد. 

جنگ هشت‌ساله که به ویرانی شهرهای صنعتی خوزستان و نابودی ۱۳۶ میلیارد دلار سرمایه ثابت انجامید، شرایط را برای سرکوب سراسری جنبش کارگری، انحلال شوراها و جایگزینی آن‌ها با «شوراهای اسلامی کار» به عنوان بازوهای امنیتی و کنترلی دولت فراهم آورد.¹⁰ نقاط قدرت: تجربه تاریخی کنترل کارگری، ارتقای آگاهی طبقاتی در عمل، و اثبات توانایی طبقه کارگر در متوقف کردن ماشین دولت سرمایه‌داری رانتی. 

نقاط ضعف: آمیختگی مطالبات کارگری با گفتمان «امپریالیسم‌ستیزی» (تأثیر چپ سنتی)، فقدان شناخت و جهت‌گیری آگاهانه در کارکرد سرمایه‌داری در سطح جهانی، و سرکوب شدید تحت شرایط جنگی.¹²

دوره تاریخی	شاخص‌های اقتصاد سیاسی و انباشت	وضعیت و ظرفیت جنبش کارگری	نقاط ضعف ساختاری
مشروطه	سرمایه‌داری تجاری خرد، عدم تمرکز سرمایه	تهاجمی، طرح مطالبات پیشرو (۸ ساعت کار)	پایه ضعیف صنعتی، عدم پیوستگی
پهلوی اول	انحصار دولتی زیرساخت، ممنوعیت مرام اشتراکی	مقاومت‌های پراکنده، اعتصاب کارخانه وطن	استبداد عریان، سرکوب پلیسی تشکل‌ها
دهه ۱۳۲۰	اقتصاد نیمه‌مستعمراتی، اهمیت ژئوپلیتیک نفت	اوج‌گیری سندیکایی، شورای متحده کارگران	وابستگی حزبی، توهم به بورژوازی ملی
دهه ۵۰-۴۰	انباشت بدوی (اصلاحات ارضی)، پترودلارها	رشد عظیم کمی، اعتصابات خودانگیخته	سندیکاهای دولتی، بیگانگی چپ چریکی
۵۷ تا ۶۰	فرار سرمایه‌ها، بحران هژمونی بورژوازی	جنبش کنترل کارگری، شوراهای کارخانه	انحراف ایدئولوژیک، هژمونی خلقی‌گری
۶۸ تاکنون	تعدیل ساختاری، خصوصی‌سازی، نئولیبرالیسم	خیزش‌های ادواری، ایجاد سندیکاهای مستقل	بی‌‌کاری، پراکندگی تولید، سرکوب امنیتی

تحلیل عملکرد سندیکاها تفکیک صنایع و اصناف مختلف

عملکرد جنبش کارگری و ظرفیت سندیکاها در ایران را نمی‌توان به صورت یکپارچه و مجرد ارزیابی کرد؛ میزان تمرکز سرمایه، جایگاه صنعت در زنجیره ارزش ملی و بین‌المللی، و حساسیت‌های امنیتی دولت، تعیین‌کننده سطح و شکل مبارزه در اصناف مختلف بوده است.¹⁰

الف) صنعت نفت، گاز و پتروشیمی

به عنوان شریان حیاتی اقتصاد انحصاری و رانتی ایران، کارگران این بخش همواره از قدرت استراتژیک بی‌بدیلی برخوردار بوده‌اند. 

از اعتصابات تعیین‌کننده سال‌های ۱۳۲۹ و ۱۳۵۷ تا خیزش‌های عظیم کارگران پروژه‌ پارس جنوبی در سال‌های اخیر (که بیش از ۱۵ هزار نفر را درگیر کرد)، این بخش توانایی فلج کردن فرآیند انباشت سرمایه دولتی را داراست.¹⁰ نقطه قوت: موقعیت اساسی و بسزا در اقتصاد، انسجام سنتی، و تأثیرگذاری ملی اعتصابات. نقطه ضعف: نظامی‌سازی شدید محیط کار، طبقه‌بندی نیروی کار به رسمی و ارکان ثالث (پیمانکاری) که موجب تفرقه در صفوف کارگران شده و سرکوب سریع امنیتی هرگونه تلاش برای ایجاد سندیکای علنی.¹⁶

ب) صنایع خدماتی و حمل‌ونقل عمومی

سندیکای کارگران شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه، به عنوان نماد مقاومت سندیکایی مستقل در دو دهه اخیر، الگویی از سازمان‌یابی پایدار را ارائه داده است. فعالان این سندیکا با برگزاری مستمر کلاس‌های آموزشی حقوق انسانی و قانون کار، موفق به ارتقای آگاهی پایه‌ای کارگران شده‌اند.¹⁰ نقطه قوت: پیوند ارگانیک با زندگی روزمره شهروندان تهرانی، توانایی مختل کردن شریان شهری (همانند اعتصابات سال‌های ۱۳۸۴ و ۱۴۰۱)، و استمرار فعالیت علنی علیرغم بازداشت‌های مکرر رهبران آن (نظیر منصور اسانلو، رضا شهابی و داوود رضوی).¹⁰ نقطه ضعف: تقابل مستقیم و فرسایشی با نهادهای موازیِ حکومتی نظیر «شوراهای اسلامی کار» و حراست‌ها که از امکانات لجستیکی و قانونی دولت برای درهم‌شکستن اعتصابات و پرونده‌سازی برخوردارند.¹⁰

ج) مجتمع‌های کشت و صنعت و صنایع سنگین (فولاد و نیشکر)

اعتصابات مداوم در مجتمع کشت و صنعت نیشکر هفت‌تپه و گروه ملی فولاد اهواز، نماد مبارزه علیه سیاست‌های نئولیبرالی و خصوصی‌سازی‌های رانتی (خصولتی‌سازی) در ایران بوده‌اند.¹ نقطه قوت: ارتقای شعارهای صرفاً اقتصادی به مطالبات سیاسی ساختاری نظیر «لغو خصوصی‌سازی»، «خلع ید از کارفرمای فاسد» و پیشنهاد بدیل «اداره شورایی کارخانه».¹⁰ نقطه ضعف: پراکندگی جغرافیایی، وابستگی معیشتی کل یک شهر به یک مجتمع صنعتی که فشار مضاعفی بر خانواده‌های کارگری وارد می‌کند، و استفاده سیستماتیک حکومت از اعترافات اجباری و پرونده‌سازی امنیتی علیه نمایندگان مستقل (پرونده اسماعیل بخشی و محمد خنیفر).¹⁰

د) اصناف آموزشی و فرهنگی (معلمان)

شورای هماهنگی تشکل‌های صنفی فرهنگیان ایران یکی از منسجم‌ترین شبکه‌های اعتراضی را در دهه اخیر بنا نهاده است. نقطه قوت: توانمندی بالا در هماهنگی سراسری و همزمان در ده‌ها شهر، پیوند مطالبات معیشتی با مسائل کلان آموزشی (آموزش رایگان و لغو کالایی‌سازی)، و اعلام همبستگی استراتژیک با کارگران در روز اول ماه می.¹⁸ نقطه ضعف: به دلیل ماهیت کار غیرصنعتی، اعتصاب معلمان بلافاصله فرآیند تولید ارزش اضافی را مختل نمی‌کند، هرچند دارای ابعاد عظیم هژمونیک و اجتماعی است.

تأثیر عدم انباشت سرمایه خصوصی و انسداد صنعتی‌شدن ارگانیک

یکی از عمیق‌ترین چالش‌های نظری و ساختاری در تحلیل جنبش کارگری ایران، توجه به مفهوم «عدم تجمیع یا انباشت ارگانیک سرمایه خصوصی» (Kapital Akkumulation) است. بر اساس نقد اقتصاد سیاسی، سرمایه‌داری در ایران برخلاف مسیر کلاسیک اروپایی، از درون یک رقابت آزاد میان بخش‌های مختلف بورژوازی ملی نجوشید؛ بلکه محصول پیوند یک دولت رانتی با بازارهای جهانی بود.²

در اقتصادهای پیرامونی و رانتی نظیر ایران، سرمایه‌های تجاری (Merchant Capital) به ندرت به صورت ارگانیک به سرمایه‌های صنعتی (Industrial Capital) تکامل یافتند. 

سوداگری مستغلات، دلالی، واردات متکی به رانت ارز دولتی و اقتصاد مبتنی بر توزیع رانت نفتی، همواره بر تولید صنعتی غلبه داشته است.⁴ بر اساس آمار، بخش عمده اقتصاد ایران را بخش خدمات (بیش از ۵۲ درصد) و صنایع استخراجی تشکیل می‌دهند و صنعت تولیدی (Manufacturing) به شدت ضعیف است.⁴

تبعات این ضعف ساختاری بر طبقه کارگر:

1. پراکندگی در کارگاه‌های خرد: به دلیل عدم شکل‌گیری انحصارات بزرگ خصوصی و کارخانجات عظیم تولیدی (خارج از کنترل دولت)، بخش عظیمی از نیروی کار ایران در کارگاه‌های زیر ده نفر (مکانیکی‌ها، تولیدی‌های کوچک، خدمات خرد) مشغول به کارند. این کارگاه‌ها از شمول بخش عمده‌ای از قانون کار مستثنی بوده و امکان تشکیل سندیکا در آن‌ها عملاً وجود ندارد.²¹
2. بی‌ثباتی و ناپایداری طبقاتی: به جای شکل‌گیری یک پرولتاریای صنعتی منسجم که دارای سنت‌های مبارزاتی مستمر باشد، ما با بخش عظیمی از «کارگران حاشیه‌ای»، بیکاران مزمن، دست‌فروشان و کولبران مواجهیم.¹² این قشر که به نوعی محصول عدم تکامل انباشت سرمایه در فرم تولیدی آن هستند، فاقد اهرم‌های فشار کلاسیک (مانند اعتصاب در خط تولید) بوده و اعتراضات آن‌ها مستقیماً به شورش‌های خیابانی سرریز می‌شود (نظیر خیزش دی ۹۶ و آبان ۹۸).¹
3. گسترش اقتصاد غیررسمی و لومپنیسم: در غیاب یک اقتصاد صنعتی مولد، بخش‌هایی از جامعه که به حاشیه رانده شده‌اند، مستعد جذب شدن در ساختارها “لومپن های سیاسی” می‌گردند.²² لومپن‌پرولتاریا، که مارکس آن را قشری خارج از مناسبات رسمی کار می‌نامد، در تاریخ ایران بارها توسط نهادهای قدرت (مانند کودتای ۲۸ مرداد) به عنوان نیروی فشار علیه تشکل‌های کارگری و دموکراتیک به کار گرفته شده است.²²

انحصار سرمایه دولتی و پیامدهای آن بر مبارزات کارگری

در پی ضعف مفرط بورژوازی خصوصی، دولت در ایران معاصر نقش یگانه کارفرمای بزرگ و موتور اصلی انباشت اولیه سرمایه را بر عهده گرفت.²⁵ ایجاد پروژه‌های صنعتی عظیم (مانند صنایع ذوب‌آهن، پتروشیمی‌ها، سدسازی و ماشین‌سازی) منحصراً با سرمایه و مدیریت دولتی یا شبه‌دولتی (خصولتی) انجام شده است.

این «انحصار سرمایه دولتی» ماهیت مبارزه طبقاتی در ایران را به شدت پیچیده کرده است:

1. ادغام اقتصاد و امنیت: در جایی که دولت یگانه مالک ابزار تولید است، مناسبات استثمارگرانه کارگر-کارفرما مستقیماً به مناسبات کارگر-دولت تبدیل می‌شود.¹³ به همین دلیل، ساده‌ترین خواسته‌های صنفی (نظیر پرداخت دستمزد معوقه در یک پروژه پتروشیمی دولتی) بلافاصله توسط حاکمیت به عنوان یک مسئله امنیتی و «اخلال در نظم ملی» تفسیر می‌شود.¹⁶
2. ارزان‌سازی نیروی کار از طریق سیاست‌های کلان: دولت-سرمایه‌دار برای جبران ناکارآمدی‌های سیستماتیک خود و استخراج حداکثر ارزش افزوده، سیاست‌هایی نظیر «تعدیل ساختاری»، خصوصی‌سازی رانتی، و موقتی‌سازی قراردادها (شرکت‌های تأمین نیروی انسانی) را از اواخر دهه ۱۳۶۰ به اجرا گذاشت.¹² نتیجه این انحصار، شکل‌گیری الیگارشی مالی-نظامی است که سود خود را از طریق سرکوب دستمزدها تضمین می‌کند.¹⁵
3. تضعیف همبستگی از طریق چندپارگی قراردادها: در مگا‌پروژه‌های دولتی، شاهد حضور همزمان چندین نوع قرارداد (رسمی، پیمانکاری، روزمزد، حجمی) هستیم. این ترفند دولتی، یکپارچگی طبقه کارگر را در یک محیط کار واحد از بین برده و مانع از اتحاد آن‌ها برای تأسیس یک سندیکای مشترک می‌شود.¹⁶

استبداد سیاسی و انسداد مشارکت 

بررسی سیر تطور جنبش کارگری ایران نیازمند تحلیل دقیق ماهیت «استبداد» است. 

همایون کاتوزیان در آثار خود، استبداد را خصلتی ذات‌گرایانه در تاریخ ایران («جامعه کلنگی») می‌داند که مانع از شکل‌گیری طبقات اجتماعی مستقل و مالکیت خصوصی شده است.²⁹ با این حال، نقد اقتصاد سیاسی این خوانش ایده‌آلیستی را رد می‌کند. استبداد صرفاً یک بیماری فرهنگی یا تاریخیِ مجرد نیست، بلکه یک «فرانمود» (Manifestation)، ابزار و مکانیسم ضروری برای پیشبرد انباشت سرمایه و پنهان‌سازی مناسبات استثمار در جوامعی است که بورژوازیِ آن فاقد توانایی اعمال هژمونی نرم است.¹⁹

نقش استبداد در تضعیف جنبش کارگری: استبداد سیاسی در ایران به شکل سیستماتیک راه را بر هرگونه «مشارکت اجتماعی» سد کرده است.¹²

• انسداد قانونی: عدم به رسمیت شناختن مقاوله‌نامه‌های بنیادین سازمان بین‌المللی کار (به ویژه مقاوله‌نامه‌های ۸۷ و ۹۸ در خصوص آزادی انجمن‌ها و حق تشکل‌یابی مستقل).³²
• نهادهای زرد: ایجاد و تحمیل نهادهای موازی و وابسته به قدرت مانند «خانه کارگر» و «شوراهای اسلامی کار» که در عمل کارکردی حراستی و کنترلی داشته و برای شناسایی و سرکوب فعالان رادیکال به کار می‌روند.¹⁰
• گسست نسلی: سرکوب مستمر باعث می‌شود تا فعالان کارگری همواره در معرض زندان و اخراج باشند؛ این امر از انباشت تجربه، انتقال سنت‌های مبارزاتی میان نسل‌ها و شکل‌گیری یک حافظه جمعی پایدار در طبقه کارگر جلوگیری می‌کند.³¹ همان‌طور که یکی از فعالان کارگری به درستی اشاره می‌کند، استبداد و سرکوب توجیهی برای بی‌عملی نیست، بلکه ویژگی ذاتی کارکرد سرمایه رانتی در ایران است که طبقه کارگر باید استراتژی خود را بر مبنای درهم‌شکستن آن استوار سازد.³³

سوءاستفاده‌ی احزاب و گروه‌های سیاسی از جنبش کارگری

تاریخ جنبش کارگری ایران مشحون از تجربیات تلخ دخالت‌گری و سوءاستفاده‌های ابزاری احزاب سیاسی بوده است؛ مداخله‌ای که نه در جهت ارتقای استقلال صنفی، طبقاتی و تشکیلاتی، بلکه برای پیشبرد منویات حزبی و ایدئولوژیک صورت گرفته است.¹

1. حزب توده در دهه‌های ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰: اگرچه حزب توده نقش بی‌بدیلی در آموزش و سازماندهی اولیه سندیکاها در ایران داشت، اما رویکرد رفرمیستی و تبعیت بی‌چون‌وچرای آن از سیاست خارجی اتحاد جماهیر شوروی، ضربات جبران‌ناپذیری به جنبش وارد کرد.¹ حزب توده، جنبش کارگری را به ابزاری برای امتیازگیری در معادلات پارلمانی و چانه‌زنی‌های دیپلماتیک (مانند امتیاز نفت شمال) تقلیل داد. توهم این حزب به «بورژوازی ملی» و درک نادرست از مرحله مبارزه، باعث شد تا در مقطع حساس کودتای ۲۸ مرداد، نیروی عظیم طبقه کارگر در خانه‌ها بماند و منفعلانه شاهد شکست تاریخی خود باشد.¹
2. جریانات چریکی دهه ۱۳۵۰ (فدائیان و مجاهدین): سازمان‌های چریکی چپ و مذهبی، علیرغم فداکاری‌های فردی، فاقد درک ارگانیک از موقعیت “پرولتاریا” بودند. آن‌ها با تمرکز بر جنگ مسلحانه و نظریه «موتور کوچک و موتور بزرگ»، توده‌های کارگر را صرفاً سیاهی‌لشکری برای مبارزه با امپریالیسم تلقی می‌کردند.¹² بی‌توجهی این گروه‌ها به مبارزات روزمره، اقتصادی و معیشتی کارگران باعث شد تا در دهه ۵۰، طبقه کارگر به شکلی کاملاً خودانگیخته و به دور از نفوذ این سازمان‌ها به اعتصاب بپردازد.¹²
3. دوران پس از انقلاب (جریانات خلقی و اصلاح‌طلبان): پس از قیام ۵۷، بسیاری از جریانات چپ با طرح شعارهای «امپریالیسم‌ستیزی»، مطالبات مستقل شوراهای کارگری را فدای تثبیت حاکمیت جدید کردند.¹⁴ در دهه‌های بعد نیز، جریانات رفرمیست درون حکومتی (نظیر حزب اسلامی کار) با بهره‌گیری از نهادهای زرد، تلاش کردند تا ظرفیت رادیکال طبقه کارگر را مهار کرده و از آن به عنوان اهرم فشار در رقابت‌های جناحی بهره‌برداری کنند.³² به تعبیر یکی از متفکران مارکسیست، این احزاب همواره کارگر را ضمیمه‌ی طبقه متوسط یا دنباله‌روی نزاع‌های درون‌بورژوایی خواسته‌اند.³⁵

جهانی بودن سرمایه، پراکندگی تولید و استراتژی همبستگی بین‌المللی

در عصر سرمایه‌داری نئولیبرال، جهانی بودن «سرمایه» و پدیده «پراکندگی زنجیره تولید» (Global Value Chains)، چالش‌های استراتژیکی برای کارگران ایجاد کرده است. سرمایه به راحتی از مرزها عبور کرده و به دنبال مناطقی با کمترین دستمزد و کمترین حقوق کارگری می‌گردد. این ساختار، کارگران ایران را عملاً در یک رقابت فرسایشی و آنارشیستی با کارگران هند، چین، مکزیک و دیگر کشورهای پیرامونی قرار می‌دهد؛ رقابتی برای ارزان‌تر فروختن نیروی کار.¹⁶

چگونه می‌توان الگوبرداری و همکاری کرد؟ جنبش کارگری ایران برای خروج از این انزوای تحمیلی، ناگزیر به برقراری ارتباط با سندیکاها و فدراسیون‌های بین‌المللی (نظیر WFTU، ITUC، و اتحادیه‌های مستقل کارگری در اروپا و قاره آمریکا) است.³⁷ الگوبرداری و همکاری می‌تواند در محورهای زیر متبلور شود:

• انتقال تکنیک‌های مبارزاتی: آموزش شیوه‌های مدرن مذاکره، راه‌اندازی کمپین‌های فشار علیه شرکت‌های چندملیتی، و الگوبرداری از مکانیزم «صندوق‌های اعتصاب» برای حمایت مالی از کارگرانی که در طول اعتصاب از حقوق محروم می‌شوند.¹⁰
• اعمال فشار دیپلماتیک علیه سرکوب: استفاده از تریبون‌های بین‌المللی مانند (سازمان بین‌المللی کار) برای افشای احکام قضایی علیه فعالان کارگری ایران و تحمیل هزینه سیاسی به حاکمیت در مجامع جهانی.³²
• پرهیز از افتادن در دام پروژه‌های نئولیبرال: یکی از مخاطرات جدی، تلاش نهادها و اتاق فکرهای غربی برای مصادره مبارزات کارگران ایران است. همان‌طور که در لهستانِ دهه ۸۰ (جنبش همبستگی) رخ داد، بورژوازی غرب تمایل دارد از جنبش کارگری به عنوان ابزاری برای پیشبرد سیاست تثبیت هژمونی بازار آزاد استفاده کند.¹⁵ جنبش کارگری ایران باید با بر استقلال مواضع و اهداف خود، تاکید کند. برای مثال تحریم‌های اقتصادی غرب، نه تنها به کارگران کمکی نکرده، بلکه با تخریب ظرفیت‌های تولیدی و ایجاد رانت‌های جدید برای الیگارشی داخلی، به مکانیسمی برای بازآرایی طبقاتی و سرکوب بیشتر کارگران تبدیل شده است.¹⁵

تحلیل مبارزه در ایران کنونی (۱۴۰۵ خورشیدی): نبرد در تقاطع بحران‌ها

مبارزه جنبش کارگری ایران در سال‌های منتهی به ۲۰۲۶، در شرایطی پیش می‌رود که اقتصاد سیاسی کشور در گردابی از بحران‌های درهم‌تنیده گرفتار است. این وضعیت را می‌توان در چند مؤلفه کلیدی تحلیل کرد:

1. تورم افسارگسیخته و فروپاشی دستمزدها: سیاست‌های آزادسازی قیمت‌ها (حذف یارانه‌ها) در کنار کاهش شدید ارزش پول ملی، تورم‌های لجام‌گسیخته‌ای را رقم زده است.¹³ مکانیسم تعیین حداقل دستمزد، عملاً به ابزاری برای تثبیت فقر بدل شده و دستمزدها حتی کفاف هزینه‌های بازتولید بیولوژیک نیروی کار را نمی‌دهد.¹ این «نابرابری مزمن» با استراتژی سرمایه برای خنثی‌سازی رقابت‌پذیری از طریق فشار بر گرده کارگران گره خورده است.²⁸
2. بیکاری مزمن و کالایی‌سازی حیات: فقدان رشد اقتصادی مولد و تعمیق رکود-تورمی، منجر به بیکاری ساختاری شده است.¹³ جوانانی که از ورود به بازار کار رسمی محروم مانده‌اند، به مشاغل کاذب با ریسک جانی بالا (نظیر سوخت‌بری و کولبری) روی آورده‌اند که این پدیده‌ها خشن‌ترین اشکال سلب مالکیت و استثمار در حاشیه‌های نظام سرمایه‌داری است.¹⁶
3. جنگ، وضعیت اضطراری و نظامی‌سازی اقتصاد: تحریم‌های همه‌جانبه، خطر درگیری‌های نظامی منطقه‌ای و استقرار وضعیت اضطراری دائمی، بهانه‌ای ایده‌آل برای حاکمیت فراهم کرده است تا هرگونه مطالبه صنفی را با برچسب «اقدام علیه امنیت ملی» سرکوب کند.¹⁵ اقتصاد پادگانی، با تکیه بر پیمانکاران نظامی-امنیتی، محیط‌های کار را به پادگان‌های کار اجباری بدل کرده است.¹⁷
4. مقاومت و خیزش‌های شبکه‌ای: با وجود تمامی این فشارها، جنبش کارگری از پا ننشسته است. 

اعتصابات هماهنگ ده‌ها هزار کارگر پروژه‌ای نفت و گاز در سراسر کشور، و همچنین پیوستن استراتژیک تشکل‌های معلمان، بازنشستگان و کارگران در قالب انتشار «منشور مطالبات حداقلی تشکل‌های صنفی و مدنی ایران» در جریان جنبش «زن، زندگی، آزادی»، نشان‌دهنده یک جهش کیفی است.¹⁵ این اتحاد نشان می‌دهد که کارگران در حال عبور از مطالبات صرفاً کارگاهی به سمت ادعای هژمونی بر کل جامعه هستند.¹⁷

افق سیاسی و اجتماعی جنبش کارگری ایران

تحلیل ۱۱۰ سال تاریخ جنبش کارگری نشان می‌دهد که رهایی طبقه کارگر در چارچوب مناسبات حاکم بر جامعه صرفأ با اتکا به رفرمیسم قانونی غیرممکن است.¹² افق سیاسی و اجتماعی پیش روی این جنبش، مستلزم ترسیم یک نقشه راه مستقل است:

1. پیوند جنبش کارگری با سایر جنبش‌های رهایی‌بخش: طبقه کارگر در ایران پدیده‌ای یکدست نیست؛ شکاف‌های جنسیتی و اتنیکی توسط سرمایه‌داری برای ارزان‌سازی بیشتر نیروی کار مورد استفاده قرار می‌گیرند.²⁸ افق آینده مستلزم پیوند ارگانیک مبارزات کارگری با جنبش رهایی زنان، مبارزات اقوام تحت ستم و جنبش‌های زیست‌محیطی است. طبقه کارگر تنها با دفاع از حقوق دموکراتیک تمامی اقشار تحت ستم می‌تواند هژمونی خود را به عنوان آلترناتیو سیاسی تثبیت کند.¹⁷
2. استقلال سیاسی و هدف‌گذاری: طبقه کارگر باید از وابستگی به جناح‌های مختلف سیاسی (چه پوزیسیون و چه اپوزیسیونِ) عبور کند.²³ تاریخ نشان داده است که بدون وجود یک خود مختاری و افق روشن سیاسی  مستقل که هدف نهایی آن نه صرفاً افزایش دستمزد، بلکه لغو مناسبات «استثمار» در تولید باشد، هر پیروزی مقطعی به سرعت توسط دستگاه دولت پس گرفته خواهد شد.¹²

در نهایت، افق جنبش کارگری ایران، افقی است روشن اما دشوار؛ افقی که تحقق آن در گرو ارتقای آگاهی طبقاتی، تحزب‌یابی مستقل، غلبه بر تفرقه‌های تحمیلی و گره‌خوردن با مبارزات جهانی است. طبقه کارگر ایران با تکیه بر تاریخ پربار و تجربیات گرانقدر خود، پتانسیل تاریخی آن را دارد که در مشارکت تحولات بنیادین و ساختاری جامعه به سوی آزادی، رفاه و برابری همراه گردد.

Referenzen

1. تاریخ تحلیلی جنبش کارگری ایران – نقد, Zugriff am April 29, 2026, https://naghd.com/2018/05/18/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/
2. Capitalism in contemporary Iran – Cambridge University Press & Assessment, Zugriff am April 29, 2026, https://www.cambridge.org/core/books/capitalism-in-contemporary-iran/D68C306AC635E043966FEB20167E7FB8
3. Full article: Neoliberalism and state formation in Iran – Taylor & Francis, Zugriff am April 29, 2026, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14747731.2021.2024391
4. اقتصاد رانتی و مبانی عدالت اجتماعی در ایران, Zugriff am April 29, 2026, https://rasanah-iiis.org/parsi/wp-content/uploads/sites/3/2020/02/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-.pdf
5. تاریخچه فعالیتهای سندیکایی کارگری در ایران / بخش اول, Zugriff am April 29, 2026, https://www.peace-mark.org/tarikhcheye-faaliyathaye-sendikaiye-kargari-dar-iran/
6. بازنگری فعالیت کارگری در ایران / سرهان آفاجان / ترجمه‌ی عرفان آقایی و هیمن رحیمی, Zugriff am April 29, 2026, https://pecritique.com/2023/04/29/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D9%86%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A2/
7. تاریخ و تاریخ‌نگاری کار و طبقه‌ی کارگر در ایران* / تورج اتابکی** / ترجمه‌ی فروزان افشار, Zugriff am April 29, 2026, https://pecritique.com/2018/07/14/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%88-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%B7%D8%A8%D9%82%D9%87%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF/
8. Revisiting Labor Activism in Iran: Some Notes on the Vatan Factory Strike in 1931 | International Labor and Working-Class History – Cambridge University Press, Zugriff am April 29, 2026, https://www.cambridge.org/core/journals/international-labor-and-working-class-history/article/revisiting-labor-activism-in-iran-some-notes-on-the-vatan-factory-strike-in-1931/CC00C764760F0CBAD9EF0933EA152EF7
9. تاریخ جنبش کارگری ایران – سیمای سوسیالیسم, Zugriff am April 29, 2026, https://simayesocialism.com/wp-content/uploads/2023/03/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AC%D8%A8%D8%B4-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C…-%D8%AC%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf
10. تاریخچه جنبش کارگری در ایران؛ حقوق و امنیت شغلی مطالبه کارگران …, Zugriff am April 29, 2026, https://iranwire.com/fa/features/29709/
11. نفت، مبارزه‌ی کارگران و کودتا – مجله کارخانه, Zugriff am April 29, 2026, https://karkhane.org/5135/oil-labors-struggle-and-coup/
12. تاریخ جنبش کارگری ایران – افق روشن, Zugriff am April 29, 2026, http://www.ofros.com/maghale/paydar_tjk.htm
13. Labor and Opposition in Iran | RAND, Zugriff am April 29, 2026, https://www.rand.org/pubs/commentary/2013/04/labor-and-opposition-in-iran.html
14. تاریخ جنبش کارگری ایران – سیمای سوسیالیسم, Zugriff am April 29, 2026, https://simayesocialism.com/wp-content/uploads/2023/03/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C_%D8%AF%D9%88%D9%85.pdf
15. Iran’s Indigenous Labor Movement and Working Class Sovereignty, Zugriff am April 29, 2026, https://progressive.international/blueprint/e57562a0-4dbd-479f-b77d-ed23bee16394-irans-indigenous-labor-movement-and-working-class-sovereignty/en/
16. جنبش کارگری در ایران و دورنماهایش – افق روشن, Zugriff am April 29, 2026, http://www.ofros.com/maghale/kargar_jkivdn.htm
17. واکاوی «مزدبگیران»، پالایش «شاغلان» – نقد, Zugriff am April 29, 2026, https://naghd.com/2022/07/19/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D9%85%D8%B2%D8%AF%D8%A8%DA%AF%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%8C-%D9%BE%D8%A7%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%B4%D8%A7%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%86/
18. نقش مبارزات کارگری و صنفی در مقاومت علیه استبداد (بخش نخست) – NIDemocracy, Zugriff am April 29, 2026, https://nidemocracy.org/fa/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%B5%D9%86%D9%81%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C/
19. همایون کاتوزیان و «گفتمان استبداد» | نقد, Zugriff am April 29, 2026, https://naghd.com/2024/01/24/%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%AA%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%88-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D8%AF/
20. شیوه حکمرانی اقتصادی ما بر مبنای انحصار است – تجارت فردا, Zugriff am April 29, 2026, https://www.tejaratefarda.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-41/33774-%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87-%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%A7-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AA
21. گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس از قراردادهای موقت تا معیشت ناپایدار ؛ پیوند عمیق بازار کار با تورم, Zugriff am April 29, 2026, https://asrerasaneh.ir/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87/
22. طیب حاج رضائی: لومپنیسم، جاهلیسم وآخوندیسم(بخش دوم) – Asre-Nou, Zugriff am April 29, 2026, http://asre-nou.net/php/view.php?objnr=31044
23. Pahlavi-Style is Lumpenism – The Free Iran Scholars Network, Zugriff am April 29, 2026, https://freeiransn.com/iran-pahlavi-style-is-lumpenism/
24. کودتای ۲۸ مرداد – ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد, Zugriff am April 29, 2026, https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_%DB%B2%DB%B8_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF
25. همایون کاتوزیان و «گفتمان استبداد» | نقد: نقد اقتصاد سیاسی – نقد …, Zugriff am April 29, 2026, https://naghd.com/2024/01/24/%d9%87%d9%85%d8%a7%db%8c%d9%88%d9%86-%da%a9%d8%a7%d8%aa%d9%88%d8%b2%db%8c%d8%a7%d9%86-%d9%88-%da%af%d9%81%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a8%d8%af%d8%a7%d8%af/
26. اهمیت تحزب یابی کمونیستی کارگران! – حزب کمونیست ایران, Zugriff am April 29, 2026, https://cpiran.org/%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%DA%A9%D9%85%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86/
27. ساختار طبقاتی، طبقه کارگر، اقتصاد سیاسی ایران – نشریه کار – Kar Online, Zugriff am April 29, 2026, https://kar-online.com/%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA%DB%8C%D8%8C-%D8%B7%D8%A8%D9%82%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D8%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%B3%DB%8C%D8%A7/
28. چرا کارگران به‌پا نمی‌خیزند؟ – دموکراسی رادیکال, Zugriff am April 29, 2026, https://radicald.net/2021/09/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%D8%A7-%D9%86%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%AE%DB%8C%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%9F/
29. نقد ديدگاه «استبداد ايراني» همایون کاتوزیان – پژوهش سیاست نظری, Zugriff am April 29, 2026, https://political.ihss.ac.ir/Article/12722/political.ihss.ac.ir
30. اقتصاد سیاسی بزهکاري دولت در نظام اقتدارگراي فراگیر – فصلنامه تحقیقات حقوقی, Zugriff am April 29, 2026, https://lawresearchmagazine.sbu.ac.ir/article_57979_4fcac86cd0ea86cb0b283a60b12a32cf.pdf
31. بررسی جنبش کارگری ایران و نقش نیروهای سوسیالیست در آن, Zugriff am April 29, 2026, https://siahkal.com/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3/
32. Labor Rights and the Democracy Movement in Iran – Scholarly Commons, Zugriff am April 29, 2026, https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1134&context=njihr
33. سركوب و استبداد، نیاز كاركرد سرمایه – پاسخ های خالد حاج محمدی به ١٢ پرسش – hekmatist.com, Zugriff am April 29, 2026, https://hekmatist.com/2011/kh-kargari-khaled.html
34. WPI – hekmatist.com, Zugriff am April 29, 2026, https://www.hekmatist.com/43mosafar.htm
35. آسیب شناسی جنبش کارگری ایران, Zugriff am April 29, 2026, http://asre-nou.net/php/view.php?objnr=26726
36. چرا طبقه کارگر در ایران انقلابی نشد؟ – فرارو, Zugriff am April 29, 2026, https://fararu.com/fa/news/629158/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%B7%D8%A8%D9%82%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%AF
37. نهادهای همبستگی با کارگران ایران دفاع از خواسته ها, Zugriff am April 29, 2026, https://iran-archive.com/sites/default/files/2023-05/boltene-akhbare-kargari-nahadhaye-hambastegi-038-040-1391-01.pdf
38. ضرورت ارتباط جنبش کارگری ایران با نهادهای بین المللی کارگری – Pezhvakeiran, Zugriff am April 29, 2026, https://www.pezhvakeiran.com/maghaleh-4694.html
39. مسایل جنبش سندیکایی: وظایف و مبارزات معاصر سندیکاهای کارگری – حزب توده ایران, Zugriff am April 29, 2026, https://www.tudehpartyiran.org/2023/05/22/%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4-%D8%B3%D9%86%D8%AF%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88%D8%B8%D8%A7%DB%8C%D9%81-%D9%88-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B9-4/
40. درک همبستگی ملی و بین المللی کارگران نشانه رشد آگاهی طبقاتی است! | به پيش – Bepish.org, Zugriff am April 29, 2026, https://bepish.org/fa/node/1349
41. مناقشات درون بورژوازی جهانی سازمان های « کارگری » بین المللی و جنبش کارگری ایران, Zugriff am April 29, 2026, https://simayesocialism.com/%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%82%D8%B4%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%A8%D9%88%D8%B1%DA%98%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7/
42. May 1st – Honoring International Workers’ Day – Iran HRS, Zugriff am April 29, 2026, https://en.iranhrs.org/may-1st-honoring-international-workers-day/
43. طبقه‌ی کارگر ایران و دوران فرسایش طبقه‌ی متوسط جدید | به پيش – حزب چپ ایران, Zugriff am April 29, 2026, https://bepish.org/fa/node/11636
44. 5 اشکال مبارزه و تشکل جنبش طبقه کارگر – Shola Jawid شعلهً جاوید, Zugriff am April 29, 2026, http://www.sholajawid.org/farsi/maoist%20iran/masalai_tashkol_dar_jonbeshe_kargare_iran_2.html
45. ساختار طبقاتی در جهان و فرایند تغییر آن/ فرهاد نعمانی – نقد اقتصاد سیاسی, Zugriff am April 29, 2026, https://pecritique.com/2021/10/06/%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D8%A2%D9%86/
46. جنبش کارگری ایران، مطالبات، سازمانیابی و مسائل جاری – سیمای سوسیالیسم, Zugriff am April 29, 2026, https://simayesocialism.com/wp-content/uploads/2023/03/%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86.pdf

اخبار روز