جنبش «زن، زندگی، آزادی» و دوره «خشکسالی گفتمانهای سیاسی»
بهمناسبت سالگرد قتل مهسا
رهیافت نظری تحلیل گفتمان و گفتمان سیاسی
تحلیل گفتمان و به ویژه گفتمان سیاسی در دهه دوم قرن بیست و یکم، در اثر توسعه و گسترش رسانههای جمعی، به نحو بیسابقهای، اهمیت روزافزون یافتهاند.
یکی از اجزاء مهم گفتمان زبان است، با استفاده از زبان، گفتمانها ساخته میشوند. با زبان دومین جزء ترکیبی گفتمان یعنی “ارتباطات” یا مراوده آغاز میشود. در کنار زبان و ارتباطات “زمینه یا متن” (context) به عنوان فاکتور مهم دیگری از اجزا گفتمان تلقی میشود.
در گفتمانها، علاوه بر زبان و ارتباطات و متن، شرکتکنندگان نیز وجود دارند، این شرکتکنندگان در مراوده با هم در چارچوب یک متن و با زبانی مشخص، تاثیر کنشی متقابل بر هم دارند، در این رابطه است که رکن ترکیبی دیگری از گفتمان یعنی “تعامل” یا “کنش متقابل ارتباطی (interaction)” حادث میشود. با ترکیب این اجزا جدا از هم، گفتمان شکل میگیرد.
در یک جمعبندی میتوان گفت، که انسانها نیازمند کنش متقابل ارتباطی هستند، انجام این کنش مستلزم تفاهم است و تفاهم هم در متن و زمینه معین و از طریق زبان ساخته میشود. در این پروسه است که گفتمانها تولید و بازتولید میشوند.
گفتمانهای سیاسی
گفتمانی که به گونهای مشهود در سطح بیرونی جامعه و در عرصه سیاسی جریان دارد، گفتمان سیاسی نامیده میشود.
در چارچوب گفتمانهای سیاسی، کنشگران سیاسی و اجتماعی در رابطه با راهحلهای مشخص برنامهای و همچنین مسیر و ابزارهای رسیدن به آنها، یعنی استراتژی و راهکارها با هم به گفتگو و مجادله میپردازند.
در مجموع، گفتمانهای سیاسی مدلی از گفتمانها هستند، که در چارچوب آن مجموعه گستردهای از کنشگران سیاسی و اجتماعی (دولتها، احزاب، اتحادیهها، سندیکاها، شبکهها و نهادهای مدنی و…) در حیطه ایدهها، استراتژیها و راهحلها با رقبای سیاسی بر سر کسب قدرت سیاسی و یا نگهداری آن، به رقابت میپردازند.
دوره “خشکسالی گفتمانهای سیاسی” در ایران
به دلیل تأخیر تاریخی، سابقه طولانی استبدادی، نوسازی آمرانه و عدم توسعه سیاسی همگام با رشد اقتصادی، گفتمان نوگرائی (مدرنیته) و نوسازی در ایران در دوره پهلوی دوم، دچار بنبست شد. این بنبست باعث بدبینی بخش مدرن جامعه، به ویژه روشنفکران و تحصیلکردگان طبقه متوسط جدید به نوگرائی و نوسازی شد. حاصل این بنبست و بدبینی، خلاء گفتمانی در ایران بود.
وجود شکاف دولت- ملت نیز به عنوان عمیقترین و فعالترین شکاف اجتماعی در طول تاریخ تحولات ایران – از زمان مشروطیت، نهضت ملی شدن صنغت نفت، باعث شکلگیری کنشهای اعتراضی وسیع در ایران، دردهه ۵۰ و ۴۰ بود.
گفتمان اسلام سیاسی در ایران دهه ۵۰ و ۴۰، به خصوص پس از سرکوب سنتگرایان شیعی و در رأس آن خمینی در خرداد ۴۲، با نظریهپردازی افرادی مانند خمینی، شریعتی، جلال آلاحمد در ایران اوج گرفت و در پروسه انقلاب ۱۳۵۷، این گفتمان غالب شد. از سوی دیگر این دوره، دوره رشد اسلام سیاسی در ایران و خاورمیانه نیز بود.
شکست گفتمان سلطنتی در انقلاب بهمن، از یکسو منجر به مرجعیت گفتمان اسلام سیاسی و از سوی دیگر باعث به حاشیه رانده شدن دو گفتمان سکولار یعنی گفتمان ملی و تجددگرا و گفتمان سوسیالیستی شد.
گفتمان اسلام سیاسی در ابتدا در چارچوب حزب جمهوری اسلامی مسلط گردید. دیری نپایید که به دلیل تعارض در گفتمان مسلط، دو خرده گفتمان اصولگرا وگفتمان اصلاحطلب در برابر هم قرار گرفتند. با شکست دو خرده گفتمان اصولگرا و گفتمان اصلاحطلب، مرجعیت گفتمانی قدرت حاکم از بین رفته است.
اکنون سه گفتمان ملی و تجددگرا، گفتمان سوسیالیستی و گفتمان سلطنتی در حال بازسازی خود هستند. نتیجه شرایط جابجایی مرجعیتی و حرکت بدون مرجعیت گفتمانی در ایران را می توان دوره “خشکسالی گفتمانهای سیاسی” قلمداد نمود.
زمینههای گفتمانی جنبش زن، زندگی، آزادی
نتیجه تسلط رویکردهای ایدئولوژیک سنتگرایان شیعی به عنوان نیروی حاکم در ایران، سیاست سختگیرانه و خشونتبار برای اسلامی کردن فرهنگ و سبک زندگی اقشار مختلف، به ویژه طبقه متوسط جدید بود.
حاصل مقاومتها و منازعات چهار دهه اخیر زنان، جوانان و همه اقشار به حاشیه راندهشده توسط واپسگرایان اسلامی، ظهور عناصر اولیه یک گفتمان جدید با مؤلفههای حقوق شهروندی، اصالت زندگی، عرفگرائی و آزادی و برابری است.
جنبش زن، زندگی، آزادی با نفوذ در اقشار و لایههای متفاوت در جامعه، آغاز گسست از گفتمانهای سیاسی کلاسیک و نشانههایی برای آغاز یک گفتمان جدید در ایران است.
ایران اکنون با جنبش زن، زندگی، آزادی، وارد عصر روشنگری شده و گفت و گوی سنت و مدرنیته شدت یافته است.
در شرایط کنونی مرزهای بین سیاست داخلی و خارجی بیش از پیش رنگ باخته است و فرایندهای ملی با تحولات جهانی گره خوردهاند. در این وضعیت، الگوهای گفتمانهای سیاسی کلاسیک، دیگر جواب نمیدهند.
ساختارها و الگوهای گفتمان سیاسی جدیدی مانند جنبش زن، زندگی، آزادی در شرایط نا پایدار و پیچیده قرار دارند.
برنامه آینده مشترک ما ایرانیان در چارچوب جنبش زن، زندگی، آزادی، در جا زدن در چارچوب گفتمانهای سیاسی کلاسیک نیست. ما اکنون در جهان دیگری با پیشرانهای جدید، پیشبینیناپذیر و نامطمئن زندگی میکنیم. محدود کردن خود در دایره سیاستورزی کلاسیک غفلتی اساسی است.
برنامه مشترک ما ایرانیان در چارچوب جنبش زن، زندگی، آزادی، فهم این مسئله است، که دنیا وارد دورهای از تغییرات بزرگ ژئوپلیتیکی، اکولوژیکی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی شده است، ورود به این جهشهای برگشتناپذیر، با ابزار فرسوده گذشته غیرممکن است.
برنامه مشترک ما ایرانیان در چارچوب جنبش زن، زندگی، آزادی، یافتن راهحل برای این موضوع مهم است، که چگونه تامین زندگی خوب، آزادانه و شهروندانه با هماهنگکردن همه انسانها با همدیگر بدون تبعیض و با طبیعت، در دهکده جهانی ممکن است. به یقین دایره محدود الگوهای گفتمانهای سیاسی کلاسیک، برای تامین این اهداف، بسیار تنگ است.
اخبار روز
در این زمینه:
****************
مقالات دیگر از این نویسنده
- “دموکراسی تفاهمی”هابرماس و جریانات سیاسی دموکراسیخواه در دیاسپورا
- جریانات سیاسی: فاقد چشمانداز آیندهپژوهانه و غلبه نگاه نخبهمحور
- کدهای ژئوپلیتیکی ترامپ: ویرانگری، باجگیری و کاسبی
- پیامدهای دو فاز جنبش اعتراضی دی ماه ۱۴۰۴
- اعتراضات گسترده اقتصادی و قابلیت بسیج دموکراتیک جنبش زن، زندگی، آزادی
- جنبش زن، زندگی، آزادی و نظریه سیاسی
- شخص ولی فقیه، مسئول فروپاشی سیاسی در ایران است
- جنبش «زن، زندگی، آزادی» و دوره «خشکسالی گفتمانهای سیاسی»
- بیانیه جبهه اصلاحات، واکنش”هسته سخت قدرت”
- ضرورت گفتگو در رابطه با «روایت استراتژیک ملی» برای همه ایرانیان
- سه مقاله در باره بیانیه های مختلف سیاسی اخیر
- تصویر امروزین جمهوری خواهان برونمرز
- راهکارهای تامین هژمونی برای برکناری و حذف ولی فقیه
- انقلاب یا مذاکره برای برکناری و حذف ولی فقیه
- چالش های مهار دوجانبه ایران و آمریکا
- استراتژی لبه پرتگاه ولی فقیه و دشمنانش
- خرده گفتمان”اصول گرایی اصلاح طلبانه” ولی فقیه و رئیس جمهور پزشکیان
- تراژدی روحانی و کمدی پزشکیان با گفتمان اصلاح طلبی سیاست گریز- بوروکراتیک
- فراز و فرود جنبش زنان و سیاست جنسیت در ایران
- گذاربه دموکراسی، انقلاب قهر آمیز، براندازی با نیروی بیگانه، کدام سناریو؟
- اکولوژی، چهارمین رکن اندیشه سیاسی در جهان امروز
- “روایت استراتژیک ملی”، حلقه مفقود جمهوریخواهان ایران
- چرا گزینه های استراتژیک “منشور مهسا” راه به بیراهه است؟
- دیاسپورای ایرانی و «ناسیونالیسم از دور»
- بحران هژمونی و منشور مطالبات حداقلی تشکل های مستقل صنفی و مدنی ایران
- بیانیه میرحسین موسوی و امکان سناریوی تعییرات ساختاری تحمیلی
- جنبش انقلابی زن، زندگی، آزادی و ضرورت حیاتی نهاد ائتلافی
- نسل جنبش انقلابی زن، زندگی، آزادی و وضعیت نخبگان سیاسی غیرحاکم
- جنبش انقلابی «زن، زندگی،آزادی»؛ (سه مقاله)
- جنبش انقلابی و سیستم سرکوب ولی فقیه
- جنش اعتراضی سراسری در ایران، گفتگوی سازمان یافته و ائتلافات سیاسی
- امنیت انسانی در حکومت درمانده جمهوری اسلامی
- مدل سیاسی جمهوری خواهی و پراگماتیسم سیاسی
- دموکراسی و اقتدارگرائی در اندیشه پراگماتیستی
- “تحول مضاعف” راهبردی برای “زندگی خوب برای همه ” در ایران
- مدل های آزمایشی در شیلی و درس های آن
- اکولوژیست های ایرانی و “روزنامه دنیای اقتصاد”
- تراژدی تغییرات آب وهوایی، دولت ها و بازیگران بین المللی
- کابینه اصواگرای رئیسی: دولتی درمانده
- دموکراسی سازی آمریکا و شرکاء و معمای دموکراسی در افغانستان
- ولی فقیه در بن بست: مقاومت یا مذاکره
- آرایش سیاسی مطلوب اپوزیسیون: کنگره ملی
- انتخاب استراتژیک ولی فقیه با سمت گیری حکومت اسلامی
- خصوصی سازی کوپنی درجمهوری اسلامی
- تشکل زدائی از کارگران ایران، در جمهوری اسلامی
- ولی فقیه و میدان، شرکای راهبردی پوتین
- شیوه بسیج و مبارزه سیاسی در ایران: گذشته، حال، آینده
- پوپولیسم حکومتی در ایران و چهره پوپولیستی طیفی از اپوزیسون برونمرزی
- تغییرات اقلیمی، پایداری اکولوژیک والگوهای توسعه در ایران
- داغ بی آبی در ایران، نتیجه سوء مدیریت حاکمان
- اصلاح طلبان دوم خردادی: ترس از مرگ، راضی به خودکشی
- سیاست خارجی ” ایران برای اسلام” و کسب هژمون منطقه ای
- سیاست خارجی ورشکسته “نگاه به شرق”
- الگوی توسعه اجماع پکن و اجماع واشنگتن در ایران
- اپوزیسیون و ساخت قدرت در ایران
- حکومت یکدست و پایان چالش های آزادسازی سیاسی از بالا
- جهان پسا کرونا، آیا مدل جایگزینی هم وجود دارد؟- (۱-۳)
- مدیریت بین المللی بحران کرونا
- پارادایم کرونا و نابرابری اجتماعی در گلوبال شمال و جنوب
- تاب آوری جامعه ایران با حکمرانی ولی فقیه در شرایط بحران
- گذار به دموکراسی و برابری جنسیتی
- نتایج انتخابات مجلس و منازعه دو ائتلاف هژمونیک در ایران
- حکمرانی خوب
- اوضاع سیاسی ایران و خاور میانه و نظریه آشوب
- چپ و راست، لیبرال و محافظه کار: گذشته و آینده
- سرکوبگری ولی فقیه پیامد بحران های متراکم و مشروعیت زدایی کامل
- گفتگوی سازمان یافته و هدفمند برای تعریف پروژه مشترک
- صف بندی های نو در اپوزیسیون سکولار
- گذار به دموکراسی در ایران: از ایده تا عمل(بخش ۱-۵)
- پیرامون «شورای مدیریت دوران گذار»
- چشم انداز اصلاحات و گذار دموکراتیک در ایران
- پیرامون سناریوی فروپاشی جمهوری اسلامی
- حزب چپ ایران (فداییان خلق) تولدی دشوار و آینده ای مبهم
- دولت و توسعه
- چشم انداز استراتژیک اصلاحات و گذار دموکراتیک در ایران – بخش پنجم
- چشم انداز استراتژیک اصلاحات و گذار دموکراتیک در ایران – بخش چهارم
- چشم انداز استراتژیک اصلاحات و گذار دموکراتیک در ایران – بخش سوم
- چشم انداز استراتژیک اصلاحات و گذار دموکراتیک در ایران – بخش دوم
- چشم انداز استراتژیک اصلاحات و گذار دموکراتیک در ایران – بخش نخست
- انتخابات ۹۲ و پوپولیسم ایرانی
- بحران دموکراسی و برآمد رژیم های ” اقتدارگرای انتخاباتی”
- سازماندهی و ائتلاف: ضرورت مبرم جمهوری خواهان ایران
- سازمان یابی سیاسی در راه گذار به دموکراسی
- پیرامون گشایش فضای باز سیاسی و مسئله انتخابات
- نقدی بر چشم انداز استراتژیک” اتحاد برای دموکراسی در ایران”
- چپ: گذشته و آینده
- همایش پنجم و مشکلات اتحاد جمهوری خواهان ایران
- کارنامه اتحاد جمهوری خواهان
- اتحاد جمهوری خواهان ایران: تلاشی بی فرجام؟