نگاهی به رفسنجانی در پرتو نگاه به بهمن «دو بنه»

احمد پورمندی

January 16, 2017

 

در این چند روزی که از مرگ رفسنجانی می‌گذرد، مطالب بی‌شماری در این خصوص نگاشته شده است. در یادداشت حاضر، از نگرگاهی کمی متفاوت به ماجرا نگاه کرده‌ام.

رفسنجانی را هم مثل هر آدم دیگری، تنها می‌توان در ظرف مکان و زمانش سنجید و قضاوت کرد. کارنامه رفسنجانی، کارنامه بخشی از انقلابیونیست که در «اصقلاب بهمن» مشارکت داشتند و تلاش کردند تا ضمن قلع و قمع کردن یکدیگر، بنه رفرمیست این تحول را ریشه کن کنند. از این منظر این کارنامه تفاوتی ماهوی با کارنامه مجاهدین وما چپ‌های آن زمان ندارد. ما همه می‌خواستم که انقلاب را از «آلودگی»‌های «بورژوایی»، «غیر توحیدی» و «طاغوتی» پاک کنیم و آنرا تا سر منزل جامعه تک صدا، «جامعه بی‌طبقه»، «جامعه بی‌طبقه توحیدی» و «مدینه النبی» بتازانیم. اتوپیا شاید کمی متفاوت بود، اما منطق تحقق آن یکسان بود: منطق انقلاب، پاکسازی و حذف!

وقتی جریانی بر این باور باشد که سعادت جامعه در گروی تک- صدایی، تک -حزبی و استقرار این یا آن نوع دیکتاتوری قرار دارد و با این اندیشه، در مرکز یک تحول اجتماعی قرار بگیرد، چاره‌ای جز حذف دیگران و دگر اندیشان ندارد و هر چه به مرکز اصلی جریان نزدیکتر باشد، نقش و وزنش در روند حذف دیگران پررنگتر و سنگین تر است. در ظاهر امر، اینگونه به نظر می‌رسد که این یا آن فرد و گروه فرمان انقلاب را در دست دارد. اما در واقع، داستان برعکس است و این انقلاب است که به مثابه موجودی جاندار و ذیشعور، دست به گزینش و حذف می‌زند: قدرت طلبان، ویرانگران و خشونتگرایان را بر می‌کشد و همه آنهائی را که چنین ویژگی‌هائی ندارند، به مثابه عناصر مردد، غیر انقلابی، ترسو و… پس می‌زند.

نظریه «دو بنه» بودن جنبشی که به بهمن ۵۷ فرا رویید، یک نظریه کلیدی است که به کمک آن می‌توان برای بسیاری از پدیده‌های تاریخ متاخر کشور، توضیح قانع کننده‌ای یافت. از اوایل سال ۵۶ که یخ‌ها شروع به آب شدن کردند و جامعه آرام-آرام به حرکت در آمد، از یک طرف نیرو‌های انقلابی، نظیر فداییان، مجاهدین، هواداران خمینی، جریانات قومی و توده‌ای‌ها به حرکت در آمدند تا به قولی که در آن زمان مصطلح بود، «مهر و نشان» انقلابی خود را بر حوادث بکوبند و از سوی دیگر نیرو‌های رفرمیست نظیر جبهه ملی، نهضت آزادی، هواداران شریعتمداری، بسیاری از روشنفکران، شعرا و نویسندگان و وکلا وارد میدان شدند تا جنبش را در چارچوب باورهای اصلاح طلبانه خود نگهدارند.

از فردای ۲۲ بهمن، نبرد «که برکه» از یک سو در درون اردوی انقلابیون و از سوی دیگر، میان انقلابیون و رفرمیست‌ها به شدت تداوم یافت و به خصلت نمای فضای سیاسی کشور بدل شد. در جریان این نبرد خشن، انقلابیون هوادار خمینی توانستند همه رقبای انقلابی خود را از صحنه حذف کنند و رفرمیست‌ها را هم از سر راه بردارند. آنها اما، نتوانستند بنه رفرمیست جنبش ضد دیکتاتوری را ریشه کن کنند و در نتیجه، اصقلاب بهمن، با آنکه در نتیجه تحقق تدریجی هژمونی گفتمان انقلاب و نقش تعیین کننده انقلابیون اسلامگرا، به یک انقلاب خشونت آمیزفرا رویید، اما نتوانست تا مرزهای انقلاب اکتبر و کوبا و نظایر این‌ها پیش برود و همه صدا‌های دیگر را حذف کند و با از نفس افتادن آن، رفرمیسم تنیده در تار و پود بهمن، از زمین بلند شد و آنسوی چهره بهمن را به نمایش گذاشت. خاکستر گرمی را که امثال بازرگان و سحابی در میان کوشندگان دین باور و هزاران روشنفکر سکولار و مسالمت جو در متن جامعه زنده نگه داشته بودند، در دوم خرداد ۷۶ شعله ور شد و شراره‌ها نه فقط از دانشگاه، بلکه از حوزه‌های علمیه، ازدرون سپاه و وزارت اطلاعات سر کشیدند و بار دیگر چالش بین انقلاب و رفرم به خصلت نمای اصلی صحنه سیاست ایران بدل شد.

رفسنجانی یک شخصیت پراگماتیست در اردوی انقلابیون بود که به دلیل ارتباط دیرینه‌اش با فضای کسب وکار و به خاطر ارتباطات نزدیکش با جریانات رفرمیست اسلامی و هم -شاید- به دلیل طبایع شخصی خود،به ندرت محبوب انقلابیون دو آتشه هوادار خمینی و «خط امامی‌ها» بود. او که همواره گوشه چشمی هم به اردوی مقابل داشت، در مقطعی از حیات سیاسی خود اطمینان حاصل کرد که انقلاب اسلامی او و یارانش، در حذف رفرمیست‌ها و استقرار مدینه فاضله تک- صدائی، به رغم همه خشونت‌ها و کشت و کشتار‌ها، ناکام مانده است و «رفرم» از میان رادیکالترین انقلابیون خط امام نیز، با شتاب سربازگیری می‌کند و از همین زمان است که از یک سو، وراث اقتدارگرای «انقلاب اسلامی»، «بی بصیرتی» او را کشف می‌کنند و ارابه حذف انقلاب را به سمت بیت او می‌رانند و انقلابی که حالا دیگر چیزی جز فساد و تباهی نبود، برای بلعیدن یکی از آخرین فرزندانش خیز بر می‌دارد و از سوی دیگر، او، شاید در پاسخ به ندای وجدان یک انقلابی خون ریز و ناکام و شاید هم برای ماندن روی آب، دست به اشپاگات می‌زند: پایی در نظام و دستی در دست رفرمیست‌هائی که زمانی، همانند چپ‌های انقلابی، همراه او خصم جان رفرمیسم بودند و بدینگونه تا آخرین روز زندگیش از یک سو تحمل شد و از سوی دیگر استقبال!

کارنامه چنین انسانی قبل از هر چیز کارنامه انقلاب است و کدام انقلاب توانسته کارنامه مثبتی داشته باشد؟ رفسنجانی به همان نسبت که کوشید از اردوی انقلابیون سابق و اقتدارگرایان بعدی دور شود، لکه‌های روشنی در متن پرونده سیاه خود به ثبت رسانده است.

کارنامه رفسنجانی ابریشم قم و زربافت تبریز و ریز بافت نایین نیست. گبه‌ای خاکستریست که در اینجا و آنجایش، دختر عاشق قالی باف، روزی که با کفش کتانی در نماز جمعه‌اش حاظر شد، رنگ‌های روشنی دوانده است.

 

در این زمینه:

آقای خاتمی! این آبرو را برای چه می خواهید؟ فردای مرگ هاشمی! دو ماجرا و سه نتیجه!


****************

مقالات دیگر از این نویسنده